Οι ψεύτικοι «γιατροί» που δημιουργεί η τεχνητή νοημοσύνη, οι influencers χωρίς επιστημονική κατάρτιση και οι υποτιθέμενες θαυματουργές θεραπείες διαμορφώνουν ένα ολοένα πιο σύνθετο και επικίνδυνο περιβάλλον για όσους αναζητούν πληροφορίες υγείας στο διαδίκτυο.
Πρόσφατα δημοσιεύματα ανέδειξαν την παρουσία ψηφιακά κατασκευασμένων «γιατρών», οι οποίοι μεταδίδουν αμφίβολες ή εντελώς ανακριβείς συμβουλές σε εκατομμύρια χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Την ίδια στιγμή, επινοημένες τάσεις ευεξίας μπορούν να εξαπλωθούν εξίσου γρήγορα. Μια υποτιθέμενη θεραπεία αδυνατίσματος με «ροζ ζελέ», για παράδειγμα, φέρεται να ξεγέλασε ακόμη και γνωστό πρόσωπο.
Οι δύο περιπτώσεις αποκτούν αξιοπιστία με διαφορετικούς τρόπους. Οι influencers εμφανίζονται οικείοι, ειλικρινείς και προσιτοί. Oι ψηφιακοί «γιατροί», από την άλλη πλευρά, αντιγράφουν την εικόνα, το λεξιλόγιο και το ύφος ενός καταρτισμένου επαγγελματία υγείας.
Ωστόσο, ούτε η οικειότητα ούτε η εμφάνιση επιστημονικής αυθεντίας αποδεικνύουν ότι ένας ιατρικός ισχυρισμός είναι σωστός.
Η εμπιστοσύνη δεν εγγυάται την αλήθεια
Η αναζήτηση συμβουλών από φίλους και συγγενείς αποτελεί απολύτως κατανοητή ανθρώπινη αντίδραση. Οι κοντινοί μας άνθρωποι γνωρίζουν συχνά τις συνθήκες της ζωής μας καλύτερα από έναν επαγγελματία υγείας, ο οποίος διαθέτει περιορισμένο χρόνο κατά τη διάρκεια ενός ραντεβού.
Μπορούν επίσης να προσφέρουν συναισθηματική στήριξη, πρακτική βοήθεια και συμβουλές που πηγάζουν από πραγματικό ενδιαφέρον. Ωστόσο, ένας άνθρωπος μπορεί να νοιάζεται, να μιλά με ειλικρίνεια και ταυτόχρονα να κάνει λάθος.
Η έρευνα γύρω από την ψηφιακή παραπληροφόρηση για την υγεία δείχνει ότι η εμπιστοσύνη διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στους ισχυρισμούς που επιλέγουμε να αποδεχθούμε.
Η εμπιστοσύνη στους κλινικούς γιατρούς, στους επιστήμονες και στους θεσμούς υγείας συνδέεται γενικά με μικρότερη ευαλωτότητα απέναντι σε ψευδείς πληροφορίες. Παρ’ όλα αυτά, η παραπληροφόρηση μπορεί να περάσει και μέσα από αξιόπιστα κοινωνικά δίκτυα.
Ένας φίλος ή συγγενής μπορεί να κοινοποιήσει μια λανθασμένη συμβουλή επειδή θέλει να βοηθήσει, να προστατεύσει ή να προειδοποιήσει τους άλλους και όχι επειδή επιδιώκει να τους εξαπατήσει.
Όταν ο influencer μοιάζει με φίλο
Οι influencers αναπαράγουν αρκετά από τα σήματα που συνδέουμε με τη φιλία, χωρίς να διατηρούν πραγματική προσωπική σχέση με τους ακολούθους τους.
Μιλούν απευθείας στην κάμερα, χρησιμοποιούν καθημερινή γλώσσα, μοιράζονται λεπτομέρειες από τη ζωή τους και επικοινωνούν με ανεπίσημο τρόπο. Με την πάροδο του χρόνου, οι ακόλουθοι μπορεί να αναπτύξουν αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν παρακοινωνική σχέση.
Πρόκειται για ένα μονόπλευρο αίσθημα οικειότητας και συναισθηματικού δεσμού με ένα δημόσιο πρόσωπο, το οποίο στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει προσωπικά τον ακόλουθο.
Πρόσφατη μετα-ανάλυση έδειξε ότι οι παρακοινωνικές σχέσεις μπορούν να επηρεάσουν τις στάσεις και τις συμπεριφορές που αφορούν την υγεία, αν και ο βαθμός και η κατεύθυνση της επίδρασης διαφέρουν ανάλογα με τις συνθήκες.
Η εξοικείωση δημιουργεί συχνά την αίσθηση ότι «γνωρίζουμε» το πρόσωπο που μας μιλά. Αυτό μπορεί να μειώσει την κριτική απόσταση και να μας οδηγήσει να αξιολογήσουμε τον ισχυρισμό με βάση τον χαρακτήρα του ομιλητή και όχι με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία.
Η τεχνητή νοημοσύνη δανείζεται το κύρος του γιατρού
Οι AI-generated «γιατροί» ακολουθούν διαφορετική διαδρομή προς την αξιοπιστία. Δεν στηρίζονται κατ’ ανάγκη στην οικειότητα, αλλά στην εικόνα της επαγγελματικής αυθεντίας.
Ένας λογαριασμός μπορεί να εμφανίζει ένα ρεαλιστικό πρόσωπο με ιατρική ποδιά, στηθοσκόπιο, επαγγελματικό φόντο και λεξιλόγιο που παραπέμπει σε κλινικό γιατρό.
Ο θεατής, όμως, συχνά δεν διαθέτει αξιόπιστο τρόπο να εξακριβώσει ποιος δημιούργησε το περιεχόμενο, ποια προσόντα βρίσκονται πίσω από αυτό ή εάν οι συμβουλές βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα.
Η εμφάνιση κύρους μπορεί επομένως να μετατραπεί σε υποκατάστατο της πραγματικής τεκμηρίωσης.
Η δύναμη της προσωπικής ιστορίας
Οι προσωπικές ιστορίες ασκούν ιδιαίτερη επιρροή. Η δομή τους είναι απλή και εύκολα απομνημονεύσιμη: κάποιος αρρώστησε, ανακάλυψε μια θεραπεία, τη δοκίμασε και ανάρρωσε.
Η αφήγηση διαθέτει αρχή, κρίση και λύση. Αντίθετα, η επιστημονική ενημέρωση μιλά συχνά για πιθανότητες, στατιστικές διακυμάνσεις, περιορισμούς και διαφορετικές εκβάσεις.
Ο ανθρώπινος νους θυμάται συνήθως ευκολότερα ένα πρόσωπο και μια δραματική ιστορία από έναν πίνακα δεδομένων.
Ακόμη και μια απολύτως αληθινή μαρτυρία, όμως, δεν αποδεικνύει ότι η θεραπεία προκάλεσε τη βελτίωση ή ότι θα λειτουργήσει με τον ίδιο τρόπο σε άλλους ανθρώπους.
Τα συμπτώματα μπορεί να υποχώρησαν φυσικά. Ο άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποίησε ταυτόχρονα περισσότερες από μία θεραπείες, να έλαβε λανθασμένη ή αβέβαιη διάγνωση ή να παρέλειψε σημαντικές λεπτομέρειες.
Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι οι προσωπικές μαρτυρίες μπορούν να επηρεάσουν ιατρικές αποφάσεις ακόμη και όταν οι άνθρωποι έχουν στη διάθεσή τους ισχυρότερα στατιστικά δεδομένα.
Ο ρόλος του φόβου και της ελπίδας
Το συναίσθημα ενισχύει ακόμη περισσότερο την επίδραση ενός μηνύματος. Ο φόβος μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση άμεσης απειλής, ενώ η ελπίδα προσφέρει μια γρήγορη διέξοδο σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν πόνο, χρόνια νόσο ή αβεβαιότητα.
Ένας ισχυρισμός που προκαλεί έντονη συναισθηματική αντίδραση τραβά την προσοχή, παραμένει στη μνήμη και αυξάνει την πιθανότητα κοινοποίησης πριν από τον έλεγχο της ακρίβειάς του.
Ο συναισθηματικός τόνος, ωστόσο, δεν αποδεικνύει ότι μια πληροφορία είναι σωστή.
Οι έρευνες δείχνουν ότι οι έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις μπορούν να αυξήσουν την ευαλωτότητα απέναντι στην ψηφιακή παραπληροφόρηση για την υγεία.
Η κοινωνική ταυτότητα επηρεάζει την κρίση
Η ταυτότητα και η ανάγκη του «ανήκειν» μπορούν επίσης να επηρεάσουν την αξιολόγηση μιας πληροφορίας.
Μια συμβουλή από έναν άλλο γονέα, έναν ασθενή με την ίδια πάθηση ή ένα μέλος της ίδιας κοινότητας μπορεί να φαίνεται περισσότερο αξιόπιστη, επειδή το συγκεκριμένο πρόσωπο δείχνει να κατανοεί την εμπειρία μας.
Η απόρριψη της συμβουλής μπορεί τότε να μοιάζει με απόρριψη της ίδιας της ομάδας. Έτσι, μια ιατρική διαφωνία μετατρέπεται σε ζήτημα ταυτότητας, αλληλεγγύης και κοινωνικής ένταξης.
Συστηματικές ανασκοπήσεις δείχνουν ότι οι ήδη διαμορφωμένες πεποιθήσεις, οι γνώσεις, η εμπιστοσύνη και ο τρόπος συλλογισμού επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αξιολογούν τους ισχυρισμούς υγείας.
Η δυσπιστία απέναντι στο σύστημα υγείας δεν είναι πάντοτε παράλογη
Οι πολίτες μπορεί να έχουν βάσιμους λόγους να δυσπιστούν απέναντι σε γιατρούς ή οργανισμούς υγείας.
Η υποτιμητική συμπεριφορά, οι διακρίσεις, τα βιαστικά ραντεβού, η δυσκολία πρόσβασης και οι ανεπαρκείς εξηγήσεις μπορούν να διαβρώσουν την εμπιστοσύνη.
Η έρευνα γύρω από την εμπιστοσύνη στους οργανισμούς υγείας δείχνει ότι η δυσπιστία μπορεί να αποτελεί ορθολογική αντίδραση σε θεσμικές αποτυχίες, ανισότητες ή άνιση μεταχείριση.
Συνεπώς, η απλή προτροπή «εμπιστευθείτε τους ειδικούς» δεν αρκεί για να αποκαταστήσει σχέσεις που το ίδιο το σύστημα έχει τραυματίσει.
Η αποτελεσματική αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης απαιτεί επαγγελματίες υγείας που ακούν, εξηγούν με σαφήνεια, αναγνωρίζουν την αβεβαιότητα και αντιμετωπίζουν με σεβασμό τις ανησυχίες των ασθενών.
Πέντε τρόποι για να αξιολογούμε έναν ισχυρισμό υγείας
1. Εξετάζουμε τον ισχυρισμό ξεχωριστά από το πρόσωπο που τον διατυπώνει
Ένας άνθρωπος μπορεί να φαίνεται ειλικρινής, χαρισματικός ή επαγγελματίας χωρίς να διαθέτει την κατάλληλη γνώση για να κρίνει εάν μια θεραπεία είναι ασφαλής και αποτελεσματική.
Χρειάζεται να ελέγχουμε τα σχετικά προσόντα του, την επαγγελματική του ιδιότητα και το κατά πόσο μπορούμε να επιβεβαιώσουμε ανεξάρτητα την ταυτότητά του.
Ένας τίτλος στο προφίλ, μια ιατρική ποδιά ή ένα βίντεο υψηλής ποιότητας δεν αποτελούν πιστοποίηση.
2. Αναζητούμε στοιχεία και συμφωνία ανεξάρτητων πηγών
Εξετάζουμε εάν εθνικοί οργανισμοί υγείας, αναγνωρισμένες επιστημονικές εταιρείες, πανεπιστημιακά νοσοκομεία ή αξιόπιστες οργανώσεις ασθενών παρέχουν παρόμοιες οδηγίες.
Μια μεμονωμένη μελέτη σπάνια λύνει οριστικά ένα ιατρικό ζήτημα. Οι σημαντικοί ισχυρισμοί χρειάζονται ευρύτερο σώμα ερευνών, επαναλαμβανόμενα αποτελέσματα και αξιολόγηση από ανεξάρτητους επιστήμονες.
Χρειάζεται επίσης να εξετάζουμε εάν η μελέτη αφορούσε ανθρώπους ή μόνο κύτταρα και πειραματόζωα, πόσοι συμμετείχαν, εάν υπήρχε ομάδα σύγκρισης και ποιος χρηματοδότησε την έρευνα.
3. Ελέγχουμε τα εμπορικά συμφέροντα
Αναζητούμε προϊόντα προς πώληση, συνδέσμους συνεργατών, πληρωμένες συνεργασίες, εκπτωτικούς κωδικούς, συνδρομητικά προγράμματα ή ιδιωτικές θεραπευτικές υπηρεσίες.
Η οικονομική σχέση δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι ένας ισχυρισμός είναι ψευδής. Δημιουργεί, όμως, πιθανή σύγκρουση συμφερόντων, την οποία ο αναγνώστης πρέπει να γνωρίζει για να αξιολογήσει σωστά το μήνυμα.
4. Αντιμετωπίζουμε με επιφύλαξη τις απόλυτες υποσχέσεις
Ισχυρισμοί ότι μια θεραπεία προσφέρει άμεσα αποτελέσματα, λειτουργεί σχεδόν σε όλους, αντιμετωπίζει πολλές άσχετες παθήσεις ή δεν προκαλεί καμία ουσιαστική παρενέργεια σπάνια αντανακλούν την πραγματικότητα της ιατρικής.
Οι αποτελεσματικές θεραπείες έχουν συγκεκριμένες ενδείξεις, περιορισμούς, πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες και διαφορετική απόδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Η επιστημονική γλώσσα περιλαμβάνει αβεβαιότητα. Η διαφημιστική γλώσσα υπόσχεται βεβαιότητα.
5. Αναγνωρίζουμε τα σοβαρά προειδοποιητικά σημάδια
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτούν οι ισχυρισμοί ότι μια θεραπεία «κρύβεται» από τους γιατρούς, τις φαρμακευτικές εταιρείες ή τις αρχές.
Το ίδιο ισχύει για συμβουλές που καλούν τον ασθενή να διακόψει συνταγογραφημένο φάρμακο, να ακυρώσει ιατρική εξέταση ή να εγκαταλείψει την καθιερωμένη φροντίδα.
Όσο μεγαλύτερη είναι η πιθανή βλάβη, τόσο πιο σημαντικό γίνεται να ελέγξει τη συμβουλή ένας κατάλληλα καταρτισμένος επαγγελματίας, όπως ο θεράπων γιατρός ή ο φαρμακοποιός.
Η διακοπή μιας αγωγής χωρίς ιατρική καθοδήγηση μπορεί να προκαλέσει σοβαρές συνέπειες.
Η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στους πολίτες
Οι χρήστες δεν μπορούν να αναλάβουν μόνοι τους ολόκληρο το βάρος της αναγνώρισης της παραπληροφόρησης.
Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης καθορίζουν ποια μηνύματα προβάλλουν, ποια χαρακτηριστικά επιβραβεύουν και πόσο γρήγορα εξαπλώνεται ένας ισχυρισμός.
Παράλληλα, οι υπηρεσίες υγείας επηρεάζουν το κατά πόσο οι ασθενείς νιώθουν ότι οι επαγγελματίες τούς ακούν, τους σέβονται και τους προσφέρουν κατανοητές εξηγήσεις.
Οι ερευνητές ζητούν πλέον μια συστημική προσέγγιση που θα συνδυάζει σαφέστερη δημόσια ενημέρωση, υπεύθυνο σχεδιασμό των ψηφιακών πλατφορμών, αποτελεσματική ρύθμιση, διαφάνεια στις εμπορικές σχέσεις και αξιόπιστη επικοινωνία μέσα στο ιατρείο.
Οι φίλοι και οι συγγενείς μπορούν να προσφέρουν πολύτιμη υποστήριξη. Oι προσωπικές μαρτυρίες μπορούν επίσης να αναδείξουν εμπειρίες που η ιατρική έρευνα δεν έχει εξετάσει επαρκώς.
Η απόφαση, όμως, για το εάν μια θεραπεία είναι ασφαλής και αποτελεσματική απαιτεί δεδομένα που ξεπερνούν την εμπειρία ενός ανθρώπου.
Η οικειότητα, η ειλικρίνεια και το επαγγελματικό παρουσιαστικό μπορεί να δημιουργούν εμπιστοσύνη. Μόνο η επαληθεύσιμη επιστημονική τεκμηρίωση μπορεί να στηρίξει μια υπεύθυνη απόφαση υγείας.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
ΠΙΣ κατά Γεωργιάδη: Οι γιατροί εκλέγουν τη διοίκησή τους – Δεν τη διορίζει ο υπουργός
Καρκίνος ωοθηκών: Η 1η ασθενής στον κόσμο έλαβε νέα «έτοιμη» κυτταρική θεραπεία
