Πόλεμος, κλιματική κρίση και ρύπανση δεν είναι ξεχωριστές κρίσεις, αλλά αλληλένδετες δυνάμεις που επιβαρύνουν τελικά και τον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Η βασική θέση είναι ότι οι σύγχρονες συγκρούσεις δεν καταστρέφουν μόνο τοπικά κοινωνίες και υποδομές, αλλά ενισχύουν και ένα παγκόσμιο περιβαλλοντικό φορτίο με πιθανές συνέπειες για τη γνωστική και νευρολογική υγεία όλων.
Ζούμε σε μια εποχή όπου οι μεγάλες απειλές δεν μπορούν πλέον να εξετάζονται απομονωμένα. Οι πόλεμοι, η υπερθέρμανση του πλανήτη, η ατμοσφαιρική ρύπανση και η επιβάρυνση της δημόσιας υγείας δεν συνιστούν παράλληλες κρίσεις που εξελίσσονται ξεχωριστά. Αντίθετα, σύμφωνα με την επιχειρηματολογία του συγκεκριμένου άρθρου, συνδέονται όλο και πιο στενά και τελικά συνδιαμορφώνουν ένα περιβάλλον που απειλεί και την υγεία του εγκεφάλου.
Η κεντρική ιδέα είναι ότι, αν θέλουμε να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις του 21ου αιώνα, πρέπει να μάθουμε να σκεφτόμαστε διαφορετικά. Να αναζητούμε συνδέσεις ανάμεσα σε φαινόμενα που μοιάζουν αρχικά άσχετα μεταξύ τους. Ο εγκέφαλος, με τα δισεκατομμύρια νευρωνικών συνδέσεων που διαθέτει, προσφέρεται μάλιστα ως πρότυπο γι’ αυτόν τον τρόπο σκέψης: κανένα νευρωνικό κύτταρο δεν λειτουργεί μόνο του, και σχεδόν κάθε διεργασία επηρεάζει ή επηρεάζεται από πολλές άλλες.
Αυτή η νευρωνική λογική, σύμφωνα με τον συγγραφέα, θα έπρεπε να μας βοηθήσει να «ανεβάσουμε επίπεδο» στον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε την αιτιότητα και την αλληλεξάρτηση στον σύγχρονο κόσμο.
Πώς ο πόλεμος μπαίνει στην εξίσωση της κλιματικής κρίσης
Τα τελευταία χρόνια η συζήτηση για την υπερθέρμανση του πλανήτη έχει επικεντρωθεί σε παράγοντες όπως η άνοδος της θερμοκρασίας, η ξηρασία, οι πυρκαγιές και ο καπνός. Όλα αυτά έχουν ήδη συνδεθεί με βλάβες στη λειτουργία του εγκεφάλου. Ωστόσο, μόλις πιο πρόσφατα ο πόλεμος άρχισε να αντιμετωπίζεται και ως σημαντικός παράγοντας που επιβαρύνει το παγκόσμιο κλιματικό φορτίο.
Το άρθρο επιμένει ότι για τους περισσότερους ανθρώπους οι στρατιωτικές συγκρούσεις δεν έρχονται αυθόρμητα στο μυαλό όταν γίνεται λόγος για υπερθέρμανση του πλανήτη. Κι όμως, η επιστήμη αρχίζει να αναδεικνύει όλο και περισσότερο αυτή τη σχέση.
Ως παράδειγμα, ο συγγραφέας επικαλείται τον σημερινό πόλεμο στη Μέση Ανατολή, τον οποίο περιγράφει ως σύγκρουση που έχει αρχικά εμπλέξει το Ισραήλ, τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν. Σύμφωνα με τη σχετική μελέτη που επικαλείται, η επιβάρυνση του παγκόσμιου ανθρακικού προϋπολογισμού εξελίσσεται με ρυθμό ταχύτερο από τις ετήσιες εκπομπές των 84 χωρών με τις χαμηλότερες εκπομπές άνθρακα στον κόσμο. Μόνο μέσα σε 14 ημέρες πολέμου, αναφέρεται ότι εκλύθηκαν 5 εκατομμύρια τόνοι CO2.
Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του ανθρακικού κόστους αποδίδεται στα κατεστραμμένα κτίρια, ενώ η καύση ορυκτών καυσίμων ακολουθεί ως δεύτερος μεγαλύτερος παράγοντας. Ο Patrick Bigger, ερευνητικός διευθυντής στο Climate and Community Institute και συν-συγγραφέας της μελέτης για το ανθρακικό αποτύπωμα του πολέμου στη Μέση Ανατολή, αποδίδεται να λέει ότι κάθε πυραυλικό χτύπημα αποτελεί ουσιαστικά μια ακόμη προκαταβολή για έναν θερμότερο και πιο ασταθή πλανήτη.
Από το κλίμα στη γεωπολιτική και πίσω πάλι
Το άρθρο προχωρά ακόμη περισσότερο και υποστηρίζει ότι η σχέση ανάμεσα σε πόλεμο και κλιματική αλλαγή δεν είναι μονοκατευθυντική. Δεν είναι μόνο ότι οι πόλεμοι αυξάνουν τις εκπομπές, αλλά και ότι η ίδια η κλιματική μεταβολή αναδιαμορφώνει γεωπολιτικές προτεραιότητες.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Γροιλανδία. Η τήξη των πάγων στην Αρκτική μετατρέπει σταδιακά την περιοχή από απομακρυσμένο και δύσκολα προσβάσιμο γεωγραφικό σημείο σε στρατηγικά επιθυμητό πεδίο στρατιωτικής επιτήρησης και πιθανής αντιπαράθεσης, ιδιαίτερα σε σχέση με την αυξημένη ναυτική δραστηριότητα της Ρωσίας σε αυτή την περιοχή.
Με αυτό τον τρόπο, η κλιματική κρίση δεν αποτελεί απλώς περιβαλλοντικό ζήτημα. Γίνεται και παράγοντας νέας στρατιωτικής έντασης, η οποία με τη σειρά της παράγει νέο ανθρακικό φορτίο. Το σύστημα γίνεται κυκλικό και πιο επικίνδυνο.
Από το VUCA στο BANI: γιατί τα παλιά εργαλεία κατανόησης δεν αρκούν
Για να εξηγήσει πώς πρέπει να σκεφτόμαστε έναν τέτοιο κόσμο, ο συγγραφέας επιστρέφει σε ένα γνωστό στρατηγικό μοντέλο. Στη δεκαετία του 1980, το United States Army War College είχε διατυπώσει την έννοια VUCA, ακρωνύμιο των λέξεων volatility, uncertainty, complexity και ambiguity.
Η έννοια αυτή χρησιμοποιήθηκε ευρέως και στη στρατιωτική και στην επιχειρηματική στρατηγική, κυρίως μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ως εργαλείο κατανόησης ενός κόσμου που αλλάζει γρήγορα, χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα, πολλαπλές μεταβλητές και ασάφεια.
Όμως, κατά τον συγγραφέα, αυτό το πλαίσιο δεν αρκεί πια για να περιγράψει το σημερινό περιβάλλον. Η κοινωνική αναταραχή, η εντεινόμενη αγωνία, οι πολλαπλές συγκρούσεις και οι φόβοι γύρω από τον πυρηνικό κίνδυνο έχουν οδηγήσει σε μια ακόμη πιο δύσκολη πραγματικότητα.
Σε αυτή τη νέα εποχή, προτείνεται το μοντέλο BANI, όρος που έχει διατυπώσει ο futurist Jamais Cascio από το Institute for the Future. Το BANI σημαίνει brittle, anxious, nonlinear και incomprehensible, δηλαδή εύθραυστο, αγχώδες, μη γραμμικό και ακατανόητο.
Η σημασία αυτής της μετατόπισης είναι κρίσιμη. Ενώ το VUCA μιλούσε για αβεβαιότητα, το BANI μιλά για εξελίξεις πλήρως απρόβλεπτες και καταστάσεις όχι απλώς ασαφείς αλλά βαθιά δυσνόητες. Ο κόσμος, σύμφωνα με αυτή την οπτική, δεν είναι μόνο πολύπλοκος. Είναι συχνά αδύνατο να ερμηνευθεί με τα παραδοσιακά εργαλεία.
Τι σημαίνει αυτό για τον εγκέφαλο
Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η προστασία της εγκεφαλικής υγείας δεν μπορεί να περιοριστεί σε ατομικές παρεμβάσεις ή σε στενά ιατρική σκέψη. Ο συγγραφέας προτείνει να ξεκινήσουμε από την αναγνώριση των νέων συσχετισμών που ανακαλύπτουμε, όπως ο βαθμός στον οποίο ο πόλεμος μπορεί να επιδρά αρνητικά στους εγκεφάλους ανθρώπων σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Η θέση του άρθρου είναι σαφής: ο πόλεμος δεν μπορεί πλέον να θεωρείται αποκλειστικά τοπική υπόθεση. Δεν επηρεάζει μόνο όσους βρίσκονται στα πεδία των συγκρούσεων. Οι επιθέσεις σε στρατιωτικές βάσεις, σε πλοία, αλλά κυρίως σε υποδομές που σχετίζονται με ορυκτά καύσιμα, παράγουν μεγάλες ποσότητες CO2. Αυτές οι εκπομπές εντάσσονται τελικά σε ένα περιβαλλοντικό υπόβαθρο που επιβαρύνει πολύ ευρύτερους πληθυσμούς.
Ήδη γνωρίζουμε ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση αυξάνει τον κίνδυνο άνοιας. Πέρα από αυτό, υποστηρίζεται ότι υπάρχουν και άλλες, ακόμη ασαφείς αλλά πιθανώς σοβαρές επιδράσεις στη γνωστική λειτουργία.
Υπάρχει τρόπος άμυνας;
Μέσα σε αυτή τη ζοφερή εικόνα, το άρθρο διατηρεί ένα στοιχείο συγκρατημένης αισιοδοξίας. Ο Jamais Cascio και άλλοι futurists προτείνουν συγκεκριμένες νοητικές και κοινωνικές στρατηγικές προσαρμογής: στην brittleness να απαντούμε με resilience, στο anxiety με mindfulness, στη nonlinearity με control και στην incomprehensibility με intuition.
Με άλλα λόγια, η απάντηση δεν είναι μόνο πολιτική ή τεχνολογική, αλλά και γνωστική. Χρειάζεται να καλλιεργήσουμε ανθεκτικότητα, νηφαλιότητα, μεγαλύτερη επίγνωση και καλύτερη ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τα μοτίβα ενός κόσμου που συχνά μοιάζει να διαλύεται.
Κοινός στόχος για ειρηνιστές και περιβαλλοντικούς ακτιβιστές
Ένα ακόμη ενδιαφέρον σημείο του άρθρου είναι ότι βλέπει κοινό έδαφος ανάμεσα στους ειρηνιστές και στους περιβαλλοντικούς ακτιβιστές. Και οι δύο, σύμφωνα με αυτή τη λογική, εξυπηρετούνται από τη νέα γνώση γύρω από τις επιδράσεις του πολέμου στο κλίμα και, εμμέσως, στον εγκέφαλο.
Κάθε πόλεμος, ανεξάρτητα από το πού διεξάγεται ή πόσο διαρκεί, οδηγεί σε μεγάλες αυξήσεις του CO2. Η αύξηση αυτή επηρεάζει τη θερμοκρασία, η οποία με τη σειρά της αλλάζει ακόμη και τις στρατιωτικές προτεραιότητες, όπως συμβαίνει ήδη στην περίπτωση της Γροιλανδίας.
Το άρθρο κλείνει με μια σαφή υπενθύμιση: όποιες στρατηγικές και αν αναζητήσουμε για να μειώσουμε τους πολέμους, δεν είμαστε απλοί θεατές. Είμαστε, θέλουμε δεν θέλουμε, συμμετέχοντες σε ένα παγκόσμιο σύστημα επιπτώσεων. Και αυτό σημαίνει ότι οι συνέπειες του πολέμου δεν σταματούν στα σύνορα.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Πόλεμος τιμών στα φάρμακα παχυσαρκίας με χάπι 49 δολαρίων
Ο εγκέφαλος εμφανίζει «νεότερα» άθικτα δίκτυα μετά από σοβαρό εγκεφαλικό
