Ποια είναι τελικά η αλήθεια για την νικοτίνη, το κάπνισμα και το άτμισμα; Ποιος ο ρόλος των ρυθμιστικών αρχών δημόσιας υγείας και πως η παραπληροφόρηση διαμορφώνει συνήθειες τόσο για την επιστημονική κοινότητα και τους καταναλωτές;
- Γράφει ο Κοσμάς Ζακυνθινός
Στα ερωτήματα αυτά απαντούν διακεκριμένοι επιστήμονες μέσα από την πρόσφατη συζήτηση του πάνελ «Consumer and healthcare professionals’ misconceptions on the harms of nicotine» που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του 8th Summit Tobacco Harm Reduction by SCOHRE.
Σύμφωνα με τους επιστήμονες που συμμετείχαν στη συζήτηση, οι παρανοήσεις των καταναλωτών και επαγγελματιών υγείας πιθανόν να εμποδίσει τις προσπάθειες για μείωση του καπνίσματος, καθώς μετατοπίζει τις πιθανές ωφέλειες αλλά και ακούσιες αρνητικές συνέπειες από την μετατόπιση της προσοχής από το κάπνισμα, στον έλεγχο της νικοτίνης.
Οι κ.κ. Κωνσταντίνος Φαρσαλινός, Rohan Savio Sequeira, Giovanni Li Volti και Damian Sweeney «ξεδιπλώνουν» μέσα από την εμπειρία τους και τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα, υπογραμμίζουν ότι οι κύριες βλάβες προέρχονται από τις τοξικές ουσίες που παράγονται κατά την καύση του καπνού και όχι από την ίδια τη νικοτίνη. Παρότι η νικοτίνη είναι εθιστική και μπορεί να ενέχει κινδύνους -ιδιαίτερα για τους νέους- ο ρόλος της διαφέρει σημαντικά από εκείνον των επικίνδυνων χημικών που ευθύνονται για τις σοβαρές επιπτώσεις της συνήθειας του παραδοσιακού καπνίσματος στην υγεία.
Νικοτίνη και κάπνισμα
Στις μεταβαλλόμενες αποφάσεις των μεγάλων Οργανισμών για δράσεις κατά του καπνίσματος, ο Damian Sweeney, πρόεδρος του New Nicotine Alliance Ireland & ETHRA Partner στο πλαίσιο δράσεων για την προστασία των καταναλωτών υπογραμμίζει πως «ήμουν ένας από εκείνους που πίστευαν ότι η νικοτίνη ήταν το μείζον πρόβλημα όσον αφορά το κάπνισμα – και μάλιστα το εξέφραζα έντονα. Συχνά έλεγα στους ανθρώπους που είχαν στραφεί στο άτμισμα πως: Αφού συνεχίζεις να λαμβάνεις νικοτίνη, συνεχίζεις να προκαλείς βλάβες. Δεν άλλαξες ουσιαστικά κάτι».
«Ωστόσο, η οπτική μου άρχισε να αλλάζει όταν ο αδελφός μου ξεκίνησε να ατμίζει πριν από αρκετά χρόνια. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, η κατανάλωση του παραδοσιακού τσιγάρου μειώθηκε δραματικά, ενώ παράλληλα ένιωσε σημαντικά οφέλη στην υγεία του. Συνεπώς, επειδή είμαι από τη φύση μου περίεργος και μου αρέσει η έρευνα, αποφάσισα να ψάξω βαθύτερα το θέμα, μέσα από διάφορες πηγές και όποια επιστημονικά στοιχεία μπορούσα να βρω. Και τότε συνειδητοποίησα ότι είχα εντελώς λανθασμένες απόψεις» όπως σημείωσε ο Damian Sweeney.
«Σε αντίθεση με κάποιους φίλους – συναδέλφους μας σε ΜΚΟ που αγωνίζονται ενάντια στο κάπνισμα, εγώ δεν επέμεινα στο λάθος μου, άλλαξα γνώμη. Αυτό συνέβη γύρω στο 2016, όταν κι εγώ ο ίδιος σταμάτησα το τσιγάρο και στράφηκα στο άτμισμα. Είδα τα οφέλη και όλα όσα το συνοδεύουν.
Ωστόσο, από το 2019 και μετά, η παραπληροφόρηση στην Ιρλανδία και την Ε.Ε. αυξήθηκε μαζικά. Και αυτή η παραπληροφόρηση προερχόταν από πηγές που θεωρούνται «έγκυρες», όπως οι δημόσιες αρχές υγείας. Πρόσφατα, για παράδειγμα, η Εθνική Υπηρεσία Υγείας της Ιρλανδίας (HSE) ανάρτησε ένα tweet στο οποίο υποστήριζε ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα καπνικά προϊόντα είναι εξίσου επιβλαβή. Πρέπει, λοιπόν, να αναρωτηθούμε: Τι επίδραση έχει αυτό στους σημερινούς χρήστες ηλεκτρονικών τσιγάρων ή άλλων μη καιόμενων εναλλακτικών λύσεων; Τι επίδραση έχει σε όσους καπνίζουν;».
Σύμφωνα με τα στοιχεία έρευνας του Healthy Ireland που παρουσίασε ο Damian Sweeney, στο πλαίσιο του 8th Summit Tobacco Harm Reduction, από το 2016 έως το 2019 η Ιρλανδία σημείωσε ρεκόρ μείωσης του ποσοστού καπνιστών. Συγκεκριμένα, το ποσοστό των πολιτών που κάπνιζαν ανέρχονταν στο 23% και έπεσε στο 17% (εμφανίζοντας μείωση 6%). Ωστόσο, από το 2019, με την εκτόξευση των πηγών παραπληροφόρησης, το ποσοστό παραμένει στάσιμο στο 17%, δίχως μεταβολές.
Ακόμη πιο ενδεικτική είναι η μεθοδολογία των εναλλακτικών τρόπων που χρησιμοποιούν οι καταναλωτές για να διακόψουν το κάπνισμα: Το 2019 σχεδόν το 40% εξ’ αυτών είχε καταφύγει στο ηλεκτρονικό τσιγάρο. Στην πιο πρόσφατη έρευνα, το ποσοστό αυτό έχει πέσει μόλις στο 12%.
«Πρέπει λοιπόν να αναρωτηθούμε: Τι θα είχε συμβεί για παράδειγμα στην Ιρλανδία εάν η εκστρατεία παραπληροφόρησης δεν είχε λάβει ποτέ χώρα; Σίγουρα δεν θα είχε κολλήσει στο ποσοστό καπνιστών στη χώρα στο 17%» όπως υπογραμμίζει ο Damian Sweeney.
Το «μοντέλο» της Σουηδίας
Η Σουηδία αποτελεί ένα πραγματικό «proof of concept» καθώς το συνολικό ποσοστό χρήσης προϊόντων καπνού/νικοτίνης είναι παρόμοιο με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Όμως, η εκτεταμένη χρήση του snus (ενός προϊόντος δίχως καύση που λαμβάνεται από το στόμα) αντί του συμβατικού τσιγάρου έχει οδηγήσει σε μείωση κατά 50% των περιστατικών καρκίνου του πνεύμονα στους άνδρες, σε σύγκριση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Ταυτόχρονα, έχουν μειωθεί και τα ποσοστά νοσηρότητας και θνησιμότητας που σχετίζονται με το κάπνισμα.
«Είναι σαφές πως όταν προσφέρεις στους καπνιστές μια πολύ λιγότερο επιβλαβή εναλλακτική, έχεις δραματικά θετική επίδραση στη δημόσια υγεία. Κατά την άποψή μου, οι παρερμηνείες και οι λανθασμένες αντιλήψεις για τη νικοτίνη και τα προϊόντα χαμηλού κινδύνου όχι μόνο πρέπει να διορθωθούν, αλλά απαιτούνται συντονισμένες εκστρατείες από τους φορείς δημόσιας υγείας ώστε να ενημερωθούν οι καταναλωτές ότι υπάρχουν επιλογές: Προϊόντα που δεν προκαλούν καρκίνο, δεν αυξάνουν τον καρδιαγγειακό κίνδυνο και βελτιώνουν σημαντικά τους δείκτες υγείας» τονίζει ο Damian Sweeney, σημειώνοντας εμφατικά πως «Για να το θέσω ξεκάθαρα: Η παραπληροφόρηση για τη νικοτίνη και τις εναλλακτικές λύσεις μειωμένου κινδύνου, είναι εξίσου θανατηφόρα με το ίδιο το κάπνισμα».
Λανθασμένες αντιλήψεις και ενημέρωση
Τελικά είναι πρόβλημα της επιστημονικής κοινότητας, είναι πρόβλημα κακής επικοινωνίας των επιστημονικών ευρημάτων; Γιατί πιστεύετε ότι υπάρχουν αυτές οι λανθασμένες αντιλήψεις, διερωτάται ο Κωνσταντίνος Φαρσαλινός MD, MPH, Κύριος Ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Πατρών. «Για να λύσουμε το πρόβλημα, πρέπει πρώτα να το εντοπίσουμε» όπως σημείωσε.
«Παρατηρούμε ότι πολλοί συγγραφείς σε επιστημονικά άρθρα τους συγκρίνουν τα παραδοσιακά καιόμενα τσιγάρα με τα ηλεκτρονικά ή προϊόντα θέρμανσης καπνού, χρησιμοποιώντας ακόμα απαρχαιωμένες συσκευές (vacuum pump) στα πειράματά τους» επισημαίνει από πλευράς του ο Giovanni Li Volti, Καθηγητής Βιοχημείας, Τμήμα Βιοϊατρικών και Βιοτεχνολογικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο της Κατάνια.
Απαντώντας στο ερώτημα του Κωνσταντίνου Φαρσαλινού υπογραμμίζει ότι «Φανταστείτε ότι διενεργούν τις μελέτες με μια παλιά αντλία, όπως αυτή που είχαμε εμείς στα φοιτητικά μας χρόνια. Μερικοί από τους συνεργάτες μου χαμογελούν γιατί θυμούνται αυτή τη μηχανή – πριν αποκτήσουμε τις σύγχρονες συσκευές που προσομοιάζουν το κάπνισμα και το άτμισμα στο εργαστήριο. Είναι σαν να κάνεις ένα πείραμα κάπως πρόχειρα. Στην ουσία, δεν είναι αυτός ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί ο πραγματικός καταναλωτής τα προϊόντα καπνού, θέρμανσης ή τα τσιγάρα. Πώς μπορείς, λοιπόν, να περιμένει κανείς ότι τα αποτελέσματα αυτών των μελετών είναι αξιόπιστα;
Παρ’ όλα αυτά, αυτά τα αποτελέσματα δημοσιεύονται – δεν εννοώ ότι οι ερευνητές παραποιούν τα δεδομένα. Το θέμα είναι ότι αυτά δεν αντιστοιχούν σε πραγματική κλινική συνθήκη. Η ουσία είναι ότι οι πειραματικές συνθήκες πρέπει να έχουν και κλινική συνάφεια».
Σύμφωνα με τον Giovanni Li Volti, πρωτίστως πρέπει να ασκήσουμε κριτική στους ερευνητές που εργάζονται στο χώρο χωρίς να είναι εξοικειωμένοι με τις κατάλληλες μεθοδολογίες. Και κατά δεύτερον, στους εκδότες και στους κριτές των περιοδικών, που δεν έχουν επαρκή γνώση του αντικειμένου και παρ’ όλα αυτά εγκρίνουν αυτές τις δημοσιεύσεις.
Όπως τονίζει ο καθηγητής, ένα άρθρο μπορεί να σταλεί για αξιολόγηση σε ανθρώπους που δεν έχουν καμία σχέση με το συγκεκριμένο επιστημονικό πεδίο. Και αυτοί εγκρίνουν μελέτες που χρησιμοποιούν, όπως για παράδειγμα, τεράστιες ποσότητες νικοτίνης (500 mg), καταλήγοντας έτσι στο συμπέρασμα ότι η νικοτίνη είναι τοξική.
«Ναι, φυσικά και είναι τοξική σε τέτοιες συγκεντρώσεις – αλλά έχει νόημα αυτό; Είναι αυτή η συγκέντρωση κλινικά ρεαλιστική;» σημειώνει.
Ρυθμιστικά περιβάλλοντα
«Πρέπει, να είμαστε πολύ προσεκτικοί όσον αφορά τα ρυθμιστικά περιβάλλοντα των εκάστοτε χωρών. Ο μόνος τρόπος για να επιτύχουμε κάτι τέτοιο συλλογικά, είναι με επιστημονικά τεκμήρια και συνεχή, επίμονη τεκμηρίωση στοιχείων που βασίζονται στην επιστήμη» σημειώνει από πλευράς του ο Rohan Savio Sequeira, Καθηγητής Καρδιοενδοκρινολογίας, Ειδικός στη Μη Επεμβατική Καρδιολογία, τον Διαβήτη, την Ενδοκρινολογία και τη Διαχείριση της Παχυσαρκίας στην The Revival Clinic.
«Είναι μια πολύ δύσκολη και επίπονη διαδικασία. Έχουν υπάρξει περιπτώσεις όπου έχω προσκληθεί να μιλήσω σε δημόσια forum, παρουσία υψηλόβαθμων κυβερνητικών αξιωματούχων. Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια εκδήλωση στην Ινδία, πριν από αρκετά χρόνια, όπου παρευρίσκονταν ακόμη και ο Πρωθυπουργός. Καμία από τις προτάσεις που θέσαμε και αφορούσε την ανάγκη ρύθμισης, αδειοδότησης και μετάβασης από την «μαύρη» στην νόμιμη αγορά, ώστε οι πολίτες να έχουν ασφαλέστερες επιλογές, δεν δημοσιεύτηκε ποτέ.
Δεν αναφέρθηκε τίποτα από όσα αναφέρθηκαν στο forum, γιατί το θέμα θεωρήθηκε αμφιλεγόμενο. Θυμάμαι επίσης σε μια διάσκεψη στο Νέο Δελχί, όπου στο πάνελ συμμετείχαν εκπρόσωποι φαρμακευτικών εταιρειών που πωλούσαν NRTs – τσίχλες, επιθέματα, παστίλιες. Εγώ μιλούσα για τα σακουλάκια νικοτίνης και τα προϊόντα μείωσης βλάβης. Στα μέσα ενημέρωσης προβλήθηκαν όλοι όσοι μίλησαν για τα NRTs, και τίποτα από όσα ανέφερα εγώ στην ομιλία μου.
Όταν ρώτησα τους συντάκτες γιατί δεν ανέφεραν τίποτα, μου είπαν ότι είχαν ρητές εντολές “άνωθεν” να μην δημοσιεύσουν αυτά τα δεδομένα».
Σύμφωνα με τον Rohan Savio Sequeira, παρά τους περιορισμούς αυτούς, η «υπόγεια» δουλειά για τη διάδοση της πληροφορίας συνεχίζεται. Το φαινόμενο δεν αφορά μόνο για την Ινδία, γίνεται σε παγκόσμιο επίπεδο, όπως τονίζει. Δεν υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στους υποστηρικτές και τους πολέμιους της μείωσης βλάβης.
Η αξία της σωστής πληροφόρησης
«Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δίνει ιδιαίτερη προσοχή σε οποιοδήποτε αρνητικό μήνυμα προέρχεται από τα Μέσα Ενημέρωσης και το αποθηκεύει αποτελεσματικά στη μνήμη του. Αυτό συμβαίνει διότι, από ένστικτο, οι άνθρωποι επιδιώκουν να αποφύγουν τον κίνδυνο, κάτι που αποτελεί την υπ’ αριθμόν ένα προτεραιότητα του εγκεφάλου» σημειώνει από πλευράς του ο Κωνσταντίνος Φαρσαλινός, υπογραμμίζοντας πως «Μια αρνητική ιστορία, συμπεριλαμβανομένων των αρνητικών αφηγήσεων σχετικά με τη μείωση της βλάβης, θα παραμείνει στη μνήμη για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και θα έχει μεγαλύτερη επίδραση σε σχέση με μια θετική είδηση, όπως για παράδειγμα η πληροφορία ότι τα προϊόντα μειωμένης βλάβης είναι πολύ ασφαλέστερα από το κάπνισμα.
Σε μελέτη που δημοσίευσα το 2017, πραγματοποιήσαμε μια αντιπροσωπευτική έρευνα στον πληθυσμό της Περιφέρειας Αττικής (που αντιστοιχεί στο 1/3 του γενικού πληθυσμού) διαπιστώσαμε ότι, μεταξύ των καπνιστών, μόνο το 5% πίστευε σωστά ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα είναι σημαντικά λιγότερο επιβλαβή από το κάπνισμα. Μόνο 5%! Αυτό σημαίνει ότι οι περισσότεροι καπνιστές δεν είναι ενημερωμένοι.
Και όταν κάποιος δεν είναι σωστά ενημερωμένος, δεν θα επιχειρήσει να διακόψει το κάπνισμα χρησιμοποιώντας ένα προϊόν μειωμένης βλάβης – είτε αυτό είναι ηλεκτρονικό τσιγάρο είτε οποιοδήποτε άλλο» καταλήγει.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Δείτε επίσης
Παπαστράτος – ΔΕΘ: Μύθοι και Αλήθειες για τα εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης
Έγκριση σε 20 προϊόντα νικοτίνης ZYN από τον FDA
