Την ένταξη του καρκίνου του προστάτη στα δωρεάν προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου προανήγγειλε χθες από τη ΔΕΘ ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Το Υπουργείο Υγείας επεξεργάζεται ήδη το νέο πρόγραμμα με ορίζοντα έναρξης το 2027, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη μετακινείται από το άναρχο PSA screening προς οργανωμένα, εξατομικευμένα πρωτόκολλα που συνδυάζουν PSA, εκτίμηση κινδύνου και μαγνητική τομογραφία.
- Γράφει ο Κοσμάς Ζακυνθινός
Μία νέα και ιδιαίτερα σημαντική επέκταση του εθνικού προγράμματος «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» προανήγγειλε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης από τη 90ή Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, ανοίγοντας για πρώτη φορά τον δρόμο για οργανωμένο και δωρεάν προσυμπτωματικό έλεγχο του καρκίνου του προστάτη στην Ελλάδα.
Η αναφορά έγινε κατά τη σημερινή συνέντευξη Τύπου στη ΔΕΘ, όταν ο πρωθυπουργός, απαντώντας σε ερώτηση για την Υγεία και την πολιτική πρόληψης, συμπεριέλαβε τις εξετάσεις για τον καρκίνο του προστάτη στα προγράμματα προληπτικού ελέγχου.
Η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Υγείας επεξεργάζεται ήδη την ένταξη του προσυμπτωματικού ελέγχου του καρκίνου του προστάτη στο «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ», με τον σχεδιασμό να τοποθετεί την έναρξη της δράσης μέσα στο 2027.
Πρόκειται για σημαντική αλλαγή στη φιλοσοφία του εθνικού προγράμματος, καθώς μέχρι σήμερα το οργανωμένο screening αφορά μεταξύ άλλων τον καρκίνο του μαστού, του τραχήλου της μήτρας και του παχέος εντέρου, καθώς και καρδιαγγειακό και άλλους χρόνιους κινδύνους. Το Υπουργείο Υγείας έχει ήδη αποφασίσει τη συνέχιση του «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» έως το τέλος του 2030, με νέα παραπεμπτικά και μόνιμη πλέον εθνική χρηματοδότηση.
Γιατί η ανακοίνωση έχει ιδιαίτερη σημασία
Ο καρκίνος του προστάτη αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στους άνδρες στην Ελλάδα.
Τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Global Cancer Observatory της Διεθνούς Υπηρεσίας Έρευνας για τον Καρκίνο – IARC του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας εκτιμούν ότι το 2024 εμφανίστηκαν στην Ελλάδα περίπου 7.514 νέα περιστατικά καρκίνου του προστάτη.
Αντιστοιχούν στο 20,9% όλων των νέων καρκίνων στους άνδρες, δηλαδή περίπου ένας στους πέντε νέους ανδρικούς καρκίνους.
Την ίδια χρονιά εκτιμώνται περίπου 1.951 θάνατοι από τη νόσο, με τον καρκίνο του προστάτη να βρίσκεται στην τρίτη θέση μεταξύ των αιτιών θανάτου από καρκίνο στους άνδρες, πίσω από τον καρκίνο του πνεύμονα και τον καρκίνο του παχέος εντέρου.
Τα στοιχεία χρειάζονται μία σημαντική επιστημονική υποσημείωση καθώς για την επίπτωση του καρκίνου στην Ελλάδα, το IARC δεν διαθέτει πλήρη εθνική καταγραφή περιστατικών και χρησιμοποιεί μοντελοποιημένες εκτιμήσεις βασισμένες μεταξύ άλλων σε δεδομένα θνησιμότητας και γειτονικών cancer registries. Συνεπώς, πρόκειται για τις καλύτερες διαθέσιμες διεθνείς εκτιμήσεις και όχι για πλήρη απογραφή όλων των ελληνικών περιστατικών.
Screening πριν εμφανιστούν συμπτώματα
Το νέο πρόγραμμα δεν σχεδιάζεται για άνδρες που έχουν ήδη ουρολογικά συμπτώματα. Αυτό αποτελεί διαφορετική διαγνωστική διαδικασία.
Ο προσυμπτωματικός έλεγχος – screening αφορά άνδρες που αισθάνονται υγιείς και δεν έχουν ενδείξεις νόσου, με στόχο να εντοπιστούν έγκαιρα όσοι έχουν αυξημένο κίνδυνο για έναν κλινικά σημαντικό καρκίνο.
Η διάκριση είναι κρίσιμη, επειδή ο καρκίνος του προστάτη στα αρχικά του στάδια είναι πολύ συχνά ασυμπτωματικός.
Ένας άνδρας μπορεί να έχει νόσο χωρίς δυσκολία στην ούρηση, πόνο ή οποιοδήποτε άλλο εμφανές σύμπτωμα.
Γιατί το PSA βρίσκεται στο επίκεντρο
Το βασικό εργαλείο πρώτης εκτίμησης είναι το PSA – Prostate Specific Antigen, το ειδικό προστατικό αντιγόνο που μετράται με μια απλή αιμοληψία.
Το PSA παράγεται από τον προστατικό αδένα και η τιμή του μπορεί να αυξηθεί όταν υπάρχει καρκίνος. Ωστόσοσ, υψηλό PSA δεν σημαίνει ότι ένας άνδρας έχει καρκίνο.
Μπορεί να αυξηθεί λόγω καλοήθους υπερπλασίας του προστάτη, προστατίτιδας, ηλικίας και άλλων παραγόντων.
Αυτός είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους ο προσυμπτωματικός έλεγχος του καρκίνου του προστάτη αποτέλεσε για χρόνια αντικείμενο έντονης επιστημονικής συζήτησης.
Δεν υπάρχει ένα μαγικό όριο PSA για όλους
Εδώ χρειάζεται μια ουσιαστική διόρθωση σε μια πολύ διαδεδομένη αντίληψη. Η τιμή 4 ng/ml δεν αποτελεί σήμερα ένα καθολικό σύνορο που χωρίζει τον «υγιή» από τον «ασθενή».
Η σύγχρονη ουρολογία εξετάζει το PSA σε συνδυασμό με την ηλικία, την προηγούμενη τιμή του, το οικογενειακό ιστορικό, το προσδόκιμο ζωής, την κλινική εικόνα και άλλους παράγοντες κινδύνου.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες της European Association of Urology προτείνουν, για παράδειγμα, σε ασυμπτωματικούς άνδρες με αρχικό PSA μεταξύ 3 και 10 ng/ml να επαναλαμβάνεται πρώτα η εξέταση πριν αποφασιστούν περαιτέρω επεμβατικές εξετάσεις. Η λογική επομένως δεν είναι πλέον «PSA πάνω από 4 ίσον βιοψία».
Ο πραγματικός λόγος που το screening είχε διχάσει την επιστημονική κοινότητα
Το βασικό πρόβλημα του μαζικού PSA screening ήταν πάντα η υπερδιάγνωση. Ο καρκίνος του προστάτη έχει μια ιδιαίτερη βιολογία. Ορισμένοι όγκοι είναι επιθετικοί και μπορούν να απειλήσουν τη ζωή ενός άνδρα.
Άλλοι αναπτύσσονται τόσο αργά ώστε ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει ολόκληρη τη ζωή του χωρίς να εμφανίσει ποτέ συμπτώματα από αυτούς.
Αν εντοπιστούν όλοι οι μικροί, βραδέως εξελισσόμενοι καρκίνοι, υπάρχει ο κίνδυνος ο ασθενής να υποβληθεί σε εξετάσεις και θεραπείες που πιθανότατα δεν θα χρειαζόταν ποτέ.
Από την υπερδιάγνωση στην υπερθεραπεία
Η υπερδιάγνωση έχει μια πολύ συγκεκριμένη συνέπεια: μπορεί να οδηγήσει σε υπερθεραπεία. Η θεραπεία του καρκίνου του προστάτη, όταν απαιτείται, μπορεί να περιλαμβάνει χειρουργική επέμβαση, ακτινοθεραπεία ή ορμονικές θεραπείες.
Ανάλογα με την περίπτωση, οι παρεμβάσεις μπορεί να συνδέονται με παρενέργειες όπως ακράτεια ούρων, στυτική δυσλειτουργία και άλλες επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής.
Εάν ένας όγκος δεν θα προκαλούσε ποτέ ουσιαστικό πρόβλημα στον συγκεκριμένο ασθενή, η θεραπεία του μπορεί τελικά να προκαλέσει περισσότερο κόστος και βλάβη από όφελος.
Ακριβώς γι’ αυτό η σύγχρονη στρατηγική δεν έχει στόχο να εντοπίσει όσο το δυνατόν περισσότερους καρκίνους, αλλά όσο το δυνατόν περισσότερους κλινικά σημαντικούς καρκίνους.
Η Ευρώπη άλλαξε σταδιακά στάση
Η ευρωπαϊκή πολιτική για τον προσυμπτωματικό έλεγχο έχει μεταβληθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πλέον καλεί τα κράτη-μέλη να αξιολογούν την εφαρμογή οργανωμένων προγραμμάτων screening του καρκίνου του προστάτη, με αρχική εξέταση PSA και μαγνητική τομογραφία ως επόμενο βήμα για επιλεγμένους άνδρες.
Η ευρωπαϊκή κατεύθυνση προβλέπει σταδιακή, ελεγχόμενη και οργανωμένη εφαρμογή, με διασφάλιση ποιότητας και σωστή διαχείριση όσων εμφανίζουν αυξημένο κίνδυνο.
Αυτό είναι πιθανό να αποτελέσει και τον επιστημονικό πυρήνα πάνω στον οποίο θα πρέπει να στηριχθεί το ελληνικό πρόγραμμα.
Ποιοι άνδρες έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο
Η ηλικία αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα κινδύνου. Αλλά δεν είναι ο μόνος. Η European Association of Urology προτείνει ενημερωμένη συζήτηση για πρώιμο PSA screening σε άνδρες από τα 50 έτη όταν έχουν συνήθη κίνδυνο.
Για άνδρες με οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του προστάτη ή αφρικανική καταγωγή, η έναρξη μπορεί να συζητείται από τα 45 έτη, ενώ στους φορείς παθογόνων μεταλλάξεων BRCA2 από τα 40 έτη.
Αυτό το μοντέλο δείχνει γιατί ένα οργανωμένο πρόγραμμα του 2027 ενδέχεται να μην περιοριστεί τελικά σε ένα μοναδικό ηλικιακό όριο για όλους.
Το screening γίνεται πλέον risk-based
Η σύγχρονη τάση είναι η διαστρωμάτωση κινδύνου. Ένας άνδρας με χαμηλό αρχικό PSA μπορεί να χρειάζεται επανάληψη μετά από αρκετά χρόνια. Ένας άλλος με υψηλότερη τιμή, ισχυρό οικογενειακό ιστορικό ή γενετική προδιάθεση μπορεί να χρειάζεται στενότερη παρακολούθηση.
Οι ευρωπαϊκές οδηγίες αναφέρουν ότι το αρχικό PSA μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον καθορισμό διαφορετικών διαστημάτων επανελέγχου και όχι για μια λογική «ίδια εξέταση κάθε χρόνο για όλους».
Εδώ μπαίνει η πολυπαραμετρική μαγνητική
Μία από τις μεγαλύτερες αλλαγές στη διάγνωση του καρκίνου του προστάτη είναι η καθιέρωση της πολυπαραμετρικής μαγνητικής τομογραφίας προστάτη – mpMRI.
Η εξέταση επιτρέπει στους γιατρούς να εντοπίζουν ύποπτες περιοχές μέσα στον αδένα και να εκτιμούν πόσο πιθανό είναι αυτές να αντιπροσωπεύουν κλινικά σημαντικό καρκίνο.
Δεν αντικαθιστά το PSA ούτε σημαίνει ότι κάθε άνδρας πρέπει να κάνει προληπτικά MRI. Αποτελεί κυρίως δεύτερο φίλτρο μετά την αρχική εκτίμηση κινδύνου.
Γιατί η MRI μπορεί να μειώσει τις άσκοπες βιοψίες
Η βιοψία είναι εκείνη που τελικά μπορεί να επιβεβαιώσει τη διάγνωση και να προσδιορίσει τα χαρακτηριστικά του όγκου. Δεν είναι όμως μια απλή εξέταση αίματος.
Είναι επεμβατική διαδικασία και μπορεί να προκαλέσει αιμορραγία, λοίμωξη και άλλες επιπλοκές.
Η δυνατότητα να προηγείται MRI επιτρέπει σε αρκετούς άνδρες με χαμηλή πιθανότητα κλινικά σημαντικού καρκίνου να αποφύγουν μια άσκοπη βιοψία, ενώ στους άνδρες με ύποπτη βλάβη μπορεί να πραγματοποιηθεί πιο στοχευμένη λήψη ιστού.
Τι πραγματικά έδειξε η μελέτη για μείωση υπερδιάγνωσης κατά 72,6%
Έχουν δημοσιευθεί εντυπωσιακά ποσοστά για τη δυνατότητα MRI-based, risk-stratified screening να περιορίσει την υπερδιάγνωση και τις βιοψίες. Χρειάζεται όμως προσοχή στην ερμηνεία τους.
Η μελέτη που ανέφερε έως 72,6% λιγότερες υπερδιαγνώσεις και έως 53,5% λιγότερες βιοψίες δεν ήταν πραγματική κλινική εφαρμογή σε εκατομμύρια άνδρες.
Ήταν μοντέλο ανάλυσης αποφάσεων σε έναν υποθετικό πληθυσμό 4,48 εκατομμυρίων ανδρών στην Αγγλία ηλικίας 55-69 ετών.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι μια στρατηγική MRI-first σε συνδυασμό με επιλογή των ανδρών βάσει του απόλυτου κινδύνου μπορούσε, ανάλογα με το όριο κινδύνου, να περιορίσει σημαντικά την υπερδιάγνωση και τις βιοψίες.
Τα ποσοστά αυτά είναι συνεπώς μοντελοποιημένες εκτιμήσεις και όχι εγγυημένο αποτέλεσμα ενός ελληνικού προγράμματος screening.
Τι γνωρίζουμε σήμερα για το ελληνικό πρόγραμμα του 2027
Μέχρι στιγμής γνωρίζουμε την πολιτική κατεύθυνση και τον χρονικό ορίζοντα. Το πρόγραμμα σχεδιάζεται να ενταχθεί στο «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» από το 2027. Δεν έχουν όμως ακόμη δημοσιοποιηθεί οι πλήρεις επιχειρησιακές λεπτομέρειες.
Δεν γνωρίζουμε ποια θα είναι η ηλικιακή ομάδα των δικαιούχων, ποια ακριβώς εργαστηριακά όρια θα χρησιμοποιηθούν, κάθε πόσα χρόνια θα επαναλαμβάνεται η εξέταση, ποιοι παράγοντες κινδύνου θα οδηγούν σε διαφορετικό πρωτόκολλο και με ποια κριτήρια θα παρέχεται δωρεάν MRI ή περαιτέρω ουρολογική διερεύνηση.
Το κλειδί θα είναι η συνέχεια της διαγνωστικής διαδρομής
Ένα αποτελεσματικό πρόγραμμα δεν μπορεί να περιορίζεται σε ένα δωρεάν PSA. Εάν βρεθεί αυξημένη τιμή, πρέπει να υπάρχει σαφής και οργανωμένη πορεία για τον πολίτη.
Επανάληψη PSA όπου χρειάζεται, ιατρική αξιολόγηση, risk calculator, MRI, βιοψία όταν ενδείκνυται και στη συνέχεια κατάλληλη θεραπεία ή ενεργός παρακολούθηση.
Αν το πρόγραμμα σταματήσει στο πρώτο τεστ αίματος, κινδυνεύει να προκαλέσει άγχος και υπερδιάγνωση αντί να δημιουργήσει πραγματική δημόσια υγειονομική αξία.
Το μοντέλο του «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» μπορεί να κάνει τη διαφορά
Η ελληνική εμπειρία των τελευταίων ετών έχει ήδη δημιουργήσει μια υποδομή που δεν υπήρχε στο παρελθόν.
Το «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» βασίζεται σε ψηφιακά παραπεμπτικά, SMS και δωρεάν πρόσβαση σε εξετάσεις, ανεξάρτητα από το εάν ο πολίτης είναι ασφαλισμένος ή ανασφάλιστος.
Αυτό επιτρέπει για πρώτη φορά στην Πολιτεία να μη βασίζεται αποκλειστικά στο αν ο πολίτης θα θυμηθεί μόνος του να κλείσει έναν προληπτικό έλεγχο.
Το σύστημα μπορεί να τον εντοπίζει βάσει ηλικίας και κριτηρίων και να του προσφέρει οργανωμένα την εξέταση.
Το μεγάλο στοίχημα του 2027
Η εξαγγελία Μητσοτάκη είναι σημαντική επειδή αγγίζει έναν καρκίνο που αφορά χιλιάδες ελληνικές οικογένειες και αποτελεί την πρώτη σε συχνότητα κακοήθεια στους άνδρες στη χώρα.
Η επιτυχία της, όμως, δεν θα κριθεί από το πόσα PSA θα πραγματοποιηθούν. Θα κριθεί από το εάν το ελληνικό σύστημα μπορέσει να σχεδιάσει ένα σύγχρονο, risk-adapted πρόγραμμα, το οποίο θα εντοπίζει περισσότερους επικίνδυνους καρκίνους σε θεραπεύσιμο στάδιο και ταυτόχρονα θα περιορίζει τις άσκοπες MRI, βιοψίες, διαγνώσεις και θεραπείες.
Ο καρκίνος του προστάτη είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα του γιατί το screening δεν είναι απλώς «κάνουμε μία εξέταση σε όλους». Είναι η προσπάθεια να βρεθεί η σωστή εξέταση, στον σωστό άνδρα, στη σωστή ηλικία και τη σωστή στιγμή.
Και αυτό ακριβώς θα πρέπει να αποδείξει στην πράξη το νέο «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» για τον προστάτη από το 2027.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Καρκίνος προστάτη: Δεν έχει σημασία μόνο πόσο πέφτει το PSA
Καρκίνος του προστάτη: 600.000 άνδρες ζουν με τη νόσο στη Βρετανία
