Η πανελλαδική έρευνα της Metron Analysis αποκαλύπτει ότι η Ελλάδα δεν έκοψε τη νικοτίνη, αλλά αλλάζει γρήγορα τον τρόπο με τον οποίο τη χρησιμοποιεί. Το παραδοσιακό τσιγάρο υποχωρεί, ενώ ηλεκτρονικά και θερμαινόμενα προϊόντα κερδίζουν έδαφος, κυρίως στους νεότερους ενήλικες. Οι Έλληνες ζητούν προστασία των ανηλίκων, καλύτερη ενημέρωση και πιο στοχευμένες πολιτικές πρόληψης για τα προϊόντα νικοτίνης.
Γράφει ο Κοσμάς Ζακυνθινός
Τριάντα χρόνια μετά την έκρηξη του καπνίσματος στην Ελλάδα, οι αριθμοί δείχνουν ότι η χώρα βρίσκεται σε μια φάση έντονης μετάβασης. Η νέα πανελλαδική έρευνα της Metron Analysis, που παρουσιάστηκε σε ειδική εκδήλωση της BAT Hellas παρουσία της ηγεσίας του υπουργείου Υγείας, δεν καταγράφει απλώς ποσοστά. Φωτίζει μια βαθιά αλλαγή στη νοοτροπία των χρηστών νικοτίνης, στον τρόπο που αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο, αλλά και στις προσδοκίες τους από την Πολιτεία.
Στον πυρήνα του ευρήματος βρίσκεται μια φαινομενική αντίφαση: Το ποσοστό των ενηλίκων που χρησιμοποιούν σήμερα κάποιο προϊόν νικοτίνης παραμένει υψηλό, ωστόσο το συμβατικό τσιγάρο χάνει σταθερά έδαφος. Στη θέση του, δημιουργείται ένα μωσαϊκό από ηλεκτρονικά τσιγάρα, θερμαινόμενα προϊόντα και νικοτινούχα φακελάκια διαμορφώνοντας μια νέα «κουλτούρα νικοτίνης».
Λιγότερα συμβατικά τσιγάρα, περισσότερες συσκευές
Σε σχέση με τις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας, η χρήση συμβατικών τσιγάρων έχει υποχωρήσει αισθητά. Οι Έλληνες καπνιστές που δηλώνουν ότι καπνίζουν αποκλειστικά παραδοσιακά τσιγάρα είναι σημαντικά λιγότεροι σε σύγκριση με το 2011, ενώ αυξάνεται σταθερά η ομάδα όσων έχουν στραφεί –ολικά ή μερικά– σε εναλλακτικά προϊόντα.
Η μετάβαση αυτή δεν είναι τυχαία. Η έρευνα δείχνει ότι ένας στους δύο καπνιστές έχει προσπαθήσει πολλές φορές να διακόψει το κάπνισμα, συχνά ακόμη και δεκάδες φορές μέσα στη ζωή του. Το 65% δηλώνει ότι θα ήθελε να το κόψει στο μέλλον, κυρίως για λόγους υγείας, καλύτερης φυσικής κατάστασης και κόστους. Όμως η εξάρτηση παραμένει ισχυρή καθώς δύο στους τρεις καπνιστές αναγνωρίζουν ότι είναι «εθισμένοι» στα τσιγάρα.
Εδώ ακριβώς «έρχονται» τα εναλλακτικά προϊόντα, όπως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, ο θερμαινόμενος καπνός και άλλα προϊόντα δίχως καύση. Για πολλούς χρήστες αποτελούν τρόπο να μειώσουν ή να αντικαταστήσουν τα συμβατικά τσιγάρα, χωρίς όμως να κόψουν οριστικά τη νικοτίνη.
Σε τι διαφέρουν οι χρήστες ηλεκτρονικού και θερμαινόμενου
Οι χρήστες ηλεκτρονικού τσιγάρου ή θερμαινόμενου καπνού έχουν συνήθως ένα διαφορετικό προφίλ. Πρόκειται πιο συχνά για ενήλικα άτομα νεότερων ηλικιών, με μεγαλύτερη εξοικείωση στην τεχνολογία και ευαισθησία γύρω από ζητήματα υγείας και εικόνας.
Περίπου δύο στους τρεις δηλώνουν ότι ξεκίνησαν το ηλεκτρονικό ή το θερμαινόμενο προϊόν για να μειώσουν ή να διακόψουν τα συμβατικά τσιγάρα. Ένας στους δύο αναφέρει ότι, αν δεν είχε πρόσβαση σε αυτά, θα συνέχιζε να καπνίζει παραδοσιακά τσιγάρα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αίσθηση «βελτίωσης», με την πλειονότητα των χρηστών εναλλακτικών προϊόντων να δηλώνει πως βλέπει θετικές αλλαγές στην καθημερινότητά της – καλύτερη αναπνοή, λιγότερο βήχα, λιγότερη οσμή καπνού στα ρούχα, αλλά και λιγότερη ενόχληση στο περιβάλλον.
Η πρώιμη έναρξη
Παρά τη μετατόπιση στις μορφές νικοτίνης, η ηλικία έναρξης παραμένει ανησυχητικά χαμηλή. Η συντριπτική πλειονότητα –άνω του 90%– δηλώνει ότι ξεκίνησε τη χρήση με συμβατικά τσιγάρα. Από αυτούς, το 83% άναψε το πρώτο τσιγάρο πριν τα 24, ενώ περίπου ένας στους τρεις ξεκίνησε πριν ενηλικιωθεί.
Η εικόνα είναι διαφορετική στα ηλεκτρονικά τσιγάρα με λιγότερο από 1% του συνολικού δείγματος να δηλώνει ότι ξεκίνησε το ηλεκτρονικό πριν από τα 18 έτη. Παρ’ όλα αυτά, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι τα δεδομένα αυτά δεν σημαίνουν πως το πρόβλημα των ανηλίκων έχει λυθεί. Αντίθετα, δείχνουν την ανάγκη συντονισμένης πρόληψης, ελέγχου και ενημέρωσης, ειδικά σε μια αγορά που αλλάζει γρήγορα.
Πώς βλέπουν οι Έλληνες τον «κίνδυνο»
Η έρευνα αποτυπώνει ακόμη την αντίληψη των πολιτών για το πόσο βλαβερά είναι τα διάφορα προϊόντα. Για το συμβατικό τσιγάρο, η εικόνα είναι ξεκάθαρη – θεωρείται μακράν το πιο επιβλαβές. Για τα ηλεκτρονικά και τα θερμαινόμενα, η κοινή γνώμη εμφανίζεται πιο μοιρασμένη.
Οι χρήστες εναλλακτικών προϊόντων τείνουν να βλέπουν σαφές όφελος σε σύγκριση με το παραδοσιακό τσιγάρο, ενώ οι μη χρήστες κρατούν πιο επιφυλακτική στάση. Αυτή η «διχοτόμηση» αντικατοπτρίζει και το επίπεδο γνώσης: όσο πιο ενημερωμένο είναι το κοινό, τόσο περισσότερο ζητά ξεκάθαρη, επιστημονικά τεκμηριωμένη πληροφόρηση αντί για συνθήματα.
Τι σημαίνει «πρόληψη» στην πράξη
Η αποτροπή πρόσβασης ανηλίκων σε προϊόντα νικοτίνης αναδεικνύεται σε κομβικό σημείο της συζήτησης. Η πρόσφατη νομοθετική απαγόρευση πώλησης προϊόντων καπνού, νικοτίνης και αλκοόλ σε άτομα κάτω των 18 και η αυστηροποίηση των κυρώσεων αποτελούν, σύμφωνα με το υπουργείο Υγείας, κρίσιμα βήματα για την προστασία της νέας γενιάς.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η νέα ενημερωτική εκστρατεία «Νικοτίνη και Αλκοόλ κάτω των 18; Έφαγες Άκυρο!», που παρουσιάστηκε στην ίδια εκδήλωση από την BAT Hellas. Στόχος είναι να καταστεί σαφές ότι η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τον ανήλικο, αλλά και τον ενήλικο που πουλά, προσφέρει ή ανέχεται την κατανάλωση.
Τεχνητή νοημοσύνη στο ταμείο
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της πρωτοβουλίας είναι η πιλοτική εφαρμογή συστήματος τεχνητής νοημοσύνης για τον έλεγχο ηλικίας σε 100 σημεία πώλησης στην Αττική. Μέσω της λύσης Yoti, η κάμερα του καταστήματος μπορεί να εκτιμήσει κατά προσέγγιση την ηλικία του καταναλωτή, λειτουργώντας ως επιπλέον «φίλτρο» πριν από την αγορά.
Σκοπός δεν είναι να αντικατασταθεί η ταυτότητα, αλλά να δοθεί στον επαγγελματία ένα ακόμη εργαλείο ώστε να αποτρέψει την πώληση σε άτομα που φαίνονται κάτω των 18. Το πρόγραμμα θα συνοδευτεί από έρευνα πεδίου, ώστε να αξιολογηθεί τόσο η αποτελεσματικότητά του, όσο και η αποδοχή του από το κοινό και τα σημεία λιανικής.
Η κοινωνία αλλάζει πιο γρήγορα από τη νομοθεσία;
Τα δεδομένα της Metron Analysis δείχνουν μια κοινωνία που βρίσκεται μπροστά σε ένα παράδοξο. Από τη μία, ψηφίζει υπέρ της αυστηρής προστασίας των ανηλίκων και αναγνωρίζει τους κινδύνους της νικοτίνης. Από την άλλη, συνεχίζει να έχει υψηλά ποσοστά χρήσης – μόνο που αλλάζει μορφή.
Το συμβατικό τσιγάρο υποχωρεί, αλλά δεν εξαφανίζεται. Οι εναλλακτικές μορφές νικοτίνης κερδίζουν, όμως δεν είναι πλήρως κατανοητές. Και η δημόσια πολιτική καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην προστασία της δημόσιας υγείας και την πραγματικότητα της αγοράς και της συμπεριφοράς.
Προς μια «κουλτούρα μη καπνιστών»;
Ο τελικός στόχος, όπως τονίζει το υπουργείο Υγείας, είναι η δημιουργία μιας κουλτούρας «μη καπνιστών» μέχρι το 2040, με ποσοστό χρηστών νικοτίνης κάτω από 5%. Για να γίνει αυτό, δεν αρκούν οι απαγορεύσεις. Χρειάζονται παράλληλα ενημέρωση, εργαλεία μείωσης κινδύνου για τους ενήλικες χρήστες που δεν μπορούν –ή δεν θέλουν– να διακόψουν άμεσα, και ισχυρά μέτρα πρόληψης για τους ανηλίκους.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Στο επίκεντρο τα pouches νικοτίνης: Επιστημονική ανάλυση και μέτρα προστασίας
Η παραπληροφόρηση για τη νικοτίνη μπορεί να γίνει τόσο επικίνδυνη όσο και το κάπνισμα
«Η νικοτίνη σε ξυπνάει»: Οι ακροδεξιοί και ο χαμένος ανδρισμός
Το πρόβλημα στο κάπνισμα είναι η καύση του καπνού και όχι η νικοτίνη
