Η νέα επιδημία Έμπολα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό λειτουργεί ως προειδοποίηση για την παγκόσμια υγειονομική ασφάλεια. Σε μια περίοδο κατά την οποία η διεθνής χρηματοδότηση για τη δημόσια υγεία μειώνεται, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι ο κόσμος δεν έχει την πολυτέλεια να αντιμετωπίζει τις επιδημίες ως τοπικά γεγονότα.
Το 1976, ο νεαρός τότε επιδημιολόγος Ζαν-Ζακ Μουγιέμπε έφτασε στο απομονωμένο χωριό Γιαμπούκου, κοντά στον ποταμό Έμπολα, στο τότε Ζαΐρ. Εκεί βρέθηκε μπροστά σε μια άγνωστη και θανατηφόρα νόσο, με πυρετό, αιμορραγίες και πολυοργανική ανεπάρκεια.
Οι περισσότεροι νοσηλευτές της καθολικής ιεραποστολής είχαν ήδη πεθάνει. Το χωριό έμοιαζε άδειο. Ο Μουγιέμπε, χωρίς γάντια και χωρίς τον προστατευτικό εξοπλισμό που θεωρείται σήμερα αυτονόητος, έλαβε δείγματα αίματος και ιστών από ασθενείς και νεκρούς. Η σχολαστική υγιεινή των χεριών, με σαπούνι και νερό, πιθανότατα του έσωσε τη ζωή.
Τα δείγματα έφτασαν στο Ινστιτούτο Τροπικής Ιατρικής της Αμβέρσας, όπου ο Πίτερ Πιοτ είδε στο μικροσκόπιο έναν άγνωστο, νηματοειδή ιό. Ο νέος παθογόνος παράγοντας πήρε το όνομα του ποταμού Έμπολα και συνδέθηκε με αιμορραγικό πυρετό εξαιρετικά υψηλής θνητότητας.
Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, ο 84χρονος πλέον Μουγιέμπε εξακολουθεί να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή. Η σημερινή επιδημία αποτελεί τη 17η αναμέτρησή του με τον Έμπολα.
Ο φόβος μεταδίδεται πιο γρήγορα από την ενημέρωση
Ο Έμπολα δεν μεταδίδει μόνο νόσο. Μεταδίδει και φόβο. Η νέα επιδημία προκάλεσε ταξιδιωτικούς περιορισμούς από χώρες όπως οι ΗΠΑ, ο Καναδάς και οι Μπαχάμες για άτομα που προέρχονται από την πληγείσα περιοχή.
Παρά την ανησυχία, οι ειδικοί θεωρούν απίθανο ο Έμπολα να προκαλέσει την επόμενη πανδημία. Ο ιός προκαλεί τόσο γρήγορη και βαριά νόσο, ώστε συχνά σκοτώνει τα θύματά του μέσα σε λίγες ημέρες ή εβδομάδες. Αυτό περιορίζει, σε κάποιο βαθμό, τη δυνατότητα ευρείας και αθόρυβης διασποράς.
Ωστόσο, η σημερινή επιδημία στη ΛΔ Κονγκό δείχνει κάτι πιο κρίσιμο: τα συστήματα επιτήρησης, χρηματοδότησης και διεθνούς συνεργασίας δοκιμάζονται ακριβώς τη στιγμή που ο κόσμος θα έπρεπε να τα ενισχύει.
Επιδημία σε περιοχή συγκρούσεων
Οι νυχτερίδες θεωρούνται βασική φυσική δεξαμενή των ιών Έμπολα. Κατά διαστήματα, ο ιός περνά στον άνθρωπο, είτε απευθείας είτε μέσω επαφής με άγρια ζώα.
Το στέλεχος που κυκλοφορεί σήμερα είναι το Bundibugyo, το οποίο έχει εμφανιστεί μόνο σε δύο προηγούμενες επιδημίες. Αυτό δυσκολεύει την αντιμετώπιση, καθώς τα διαθέσιμα διαγνωστικά τεστ, φάρμακα και εμβόλια δεν καλύπτουν αποτελεσματικά τη συγκεκριμένη παραλλαγή.
Το επίκεντρο της νέας επιδημίας βρίσκεται στην επαρχία Ιτούρι, στην ανατολική ΛΔ Κονγκό. Πρόκειται για περιοχή με ένοπλες συγκρούσεις, συχνές μετακινήσεις πληθυσμών και παράνομη εξόρυξη χρυσού. Αυτές οι συνθήκες δυσκολεύουν την ιχνηλάτηση, την πρόσβαση των υγειονομικών ομάδων και την έγκαιρη απομόνωση ύποπτων κρουσμάτων.
Ο ίδιος ο Μουγιέμπε έχει επισημάνει ότι αρκετά ύποπτα περιστατικά βρίσκονται σε περιοχές που ελέγχουν ένοπλες ομάδες. Έτσι, οι ομάδες δημόσιας υγείας δεν μπορούν πάντα να φτάσουν εγκαίρως εκεί όπου χρειάζεται.
Τα επίσημα στοιχεία ίσως δείχνουν μόνο μέρος της εικόνας
Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί 695 επιβεβαιωμένα κρούσματα και 138 θάνατοι. Μόνο 37 ασθενείς εμφανίζονται επισήμως ως αναρρώσαντες. Οι πραγματικοί αριθμοί, όμως, μπορεί να είναι υψηλότεροι, καθώς η επιδημιολογική επιτήρηση σε ζώνες σύγκρουσης παραμένει εξαιρετικά δύσκολη.
Ο Έμπολα μεταδίδεται μέσω στενής επαφής με σωματικά υγρά, όπως αίμα, ιδρώτα και σάλιο. Ιδιαίτερο κίνδυνο δημιουργούν οι παραδοσιακές τελετές ταφής, όπου συγγενείς αγγίζουν ή πλένουν τις σορούς των νεκρών. Σε προηγούμενες επιδημίες, τέτοιες πρακτικές οδήγησαν σε πολλαπλές αλυσίδες μετάδοσης.
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι ο ιός κυκλοφορούσε για μήνες πριν εντοπιστεί. Αυτό σημαίνει ότι οι υγειονομικές αρχές καλούνται να καλύψουν χαμένο χρόνο, ενώ ο ιός έχει ήδη αποκτήσει προβάδισμα.
Η «Νόσος Χ» και το ερώτημα της παγκόσμιας ετοιμότητας
Η επιδημία στο Κονγκό αναζωπυρώνει τη συζήτηση για τη λεγόμενη «Νόσο Χ», δηλαδή τον άγνωστο παθογόνο παράγοντα που θα μπορούσε να προκαλέσει την επόμενη μεγάλη πανδημία.
Η Τρούντι Λανγκ, καθηγήτρια Παγκόσμιας Υγείας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, προειδοποιεί ότι η επόμενη απειλή μπορεί να έχει εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά. Μπορεί να μεταδίδεται πιο εύκολα, να διαφεύγει της αρχικής διάγνωσης ή να εξαπλώνεται αθόρυβα πριν προκαλέσει σοβαρή νόσο.
Την ίδια στιγμή, η διεθνής αρχιτεκτονική δημόσιας υγείας εμφανίζει ρωγμές. Η απομάκρυνση των ΗΠΑ από τον παραδοσιακό ηγετικό ρόλο τους, η αποχώρηση από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και οι περικοπές στην αναπτυξιακή βοήθεια δημιουργούν σημαντικά κενά.
Στη ΛΔ Κονγκό, οι δαπάνες υγείας παραμένουν κάτω από τα 25 δολάρια ανά κάτοικο ετησίως. Αυτό καθιστά τη χώρα έναν από τους πιο ευάλωτους κρίκους στην παγκόσμια άμυνα απέναντι στις επιδημίες.
Υπάρχουν πλέον καλύτερα εργαλεία, αλλά όχι πάντα εκεί όπου χρειάζονται
Σε σχέση με το 1976, η επιστήμη έχει προχωρήσει εντυπωσιακά. Τότε υπήρχε μόνο ένα εργαστήριο στον κόσμο που μπορούσε να χειριστεί με ασφάλεια τον Έμπολα. Σήμερα λειτουργούν δεκάδες, ακόμη και στο ίδιο το Κονγκό.
Οι θεραπείες με αντισώματα έχουν βελτιώσει την αντιμετώπιση του βασικού στελέχους του ιού. Παράλληλα, το 2019 εφαρμόστηκε στο ανατολικό Κονγκό στρατηγική «εμβολιασμού δακτυλίου», με στόχο την προστασία του υγειονομικού προσωπικού και των στενών επαφών των ασθενών.
Η πρόοδος στις πλατφόρμες εμβολίων, συμπεριλαμβανομένης της τεχνολογίας mRNA, δημιουργεί πλέον ρεαλιστική προοπτική για ταχύτερη ανάπτυξη νέων εμβολίων. Για το στέλεχος Bundibugyo, οι ειδικοί εκτιμούν ότι ένα αποτελεσματικό εμβόλιο θα μπορούσε να είναι διαθέσιμο σε έξι έως εννέα μήνες. Ο Συνασπισμός για Καινοτομίες Επιδημικής Ετοιμότητας έχει θέσει ακόμη πιο φιλόδοξο στόχο: ανάπτυξη εμβολίου σε 100 ημέρες απέναντι σε μια μελλοντική «Νόσο Χ».
Ωστόσο, τα εργαλεία από μόνα τους δεν αρκούν. Χρειάζονται χρηματοδότηση, πρόσβαση, εμπιστοσύνη των κοινοτήτων και ισχυρά τοπικά συστήματα υγείας.
Το επόμενο παθογόνο δεν θα περιμένει
Τα χρόνια μετά την πανδημία Covid δεν υπήρξαν περίοδος υγειονομικής ηρεμίας. Ο κόσμος είδε εξάρσεις Marburg στη Ρουάντα, δάγκειο πυρετό στη Νότια Αμερική και Mpox σε δεκάδες χώρες.
Οι επιστήμονες παρακολουθούν επίσης στενά τη γρίπη των πτηνών H5N1, η οποία έχει μολύνει αγελάδες γαλακτοπαραγωγής και ανθρώπους στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη. Προς το παρόν, ο ιός δεν μεταδίδεται αποτελεσματικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Ωστόσο, οι μεταλλάξεις θα μπορούσαν να αλλάξουν την εικόνα.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν θα εμφανιστεί νέα πανδημική απειλή. Το ερώτημα είναι αν ο κόσμος θα έχει μάθει αρκετά από τον Έμπολα, την Covid και τις επιδημίες που συνεχίζουν να ξεσπούν μακριά από τα κέντρα πολιτικής ισχύος.
Η νέα επιδημία στη ΛΔ Κονγκό θυμίζει ότι η παγκόσμια υγεία δεν έχει περιθώριο για κόπωση. Όταν μια επιδημία μένει χωρίς έγκαιρη επιτήρηση, χρηματοδότηση και διεθνή συντονισμό, μπορεί να εξελιχθεί από τοπική κρίση σε παγκόσμιο μάθημα με βαρύ κόστος.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Έμπολα: Οι ΗΠΑ διαθέτουν επιπλέον 20 εκατ. για την επιδημία στην Αφρική
Έμπολα: Εξιτήριο σε γιατρό που νοσηλεύθηκε στο Βερολίνο
