Τραβάμε φωτογραφίες και screenshots για να μην ξεχάσουμε μια στιγμή ή μια πληροφορία. Ωστόσο, νέα μελέτη του Binghamton University δείχνει ότι η ίδια η πράξη της ψηφιακής καταγραφής μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα: οι συμμετέχοντες θυμούνταν συστηματικά χειρότερα όσα είχαν αποθηκεύσει με screenshot σε σχέση με όσα απλώς παρατήρησαν.
Χιλιάδες φωτογραφίες, screenshots, στιγμιότυπα από ταξίδια, γεύματα, συναυλίες και πληροφορίες που θέλουμε να «κρατήσουμε για αργότερα» συσσωρεύονται στα κινητά μας.
Η λογική μοιάζει αυτονόητη: αν κάτι αποθηκευτεί ως εικόνα, θα είναι ευκολότερο να το θυμηθούμε. Η επιστήμη, όμως, δείχνει ότι η πραγματικότητα μπορεί να είναι πιο σύνθετη.
Νέα έρευνα ψυχολόγων του Binghamton University, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Memory & Cognition, διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι είχαν χειρότερη μνήμη για εικόνες από τις οποίες είχαν τραβήξει screenshot, σε σύγκριση με εικόνες που είχαν απλώς παρατηρήσει.
Το φαινόμενο δεν εμφανίστηκε μόνο σε ένα πείραμα. Επαναλήφθηκε σε επτά διαφορετικές πειραματικές δοκιμές, οι οποίες περιέλαβαν συνολικά 892 συμμετέχοντες.
Το παράδοξο της ψηφιακής μνήμης
Η τάση αυτή δεν είναι εντελώς νέα στην επιστημονική βιβλιογραφία.
Εδώ και χρόνια οι ερευνητές μελετούν το λεγόμενο photo-taking impairment effect, δηλαδή το φαινόμενο κατά το οποίο η φωτογράφηση ενός αντικειμένου ή μιας εμπειρίας μπορεί να συνδέεται με ασθενέστερη ανάμνησή της αργότερα.
Η νέα μελέτη επεκτείνει αυτή την ιδέα στα screenshots, μια από τις πιο συνηθισμένες καθημερινές λειτουργίες των smartphones.
Όπως αναφέρουν οι συγγραφείς, η ψηφιακή καταγραφή φαίνεται ότι μπορεί να επιφέρει κόστος στη μνήμη ακόμη και όταν το μόνο που απαιτείται είναι το πάτημα μερικών κουμπιών στο κινητό.
892 συμμετέχοντες σε επτά πειράματα
Στη σειρά των επτά πειραμάτων συμμετείχαν συνολικά 892 φοιτητές, ηλικίας 17 έως 27 ετών, από πανεπιστήμιο των βορειοανατολικών Ηνωμένων Πολιτειών.
Κάθε εθελοντής έλαβε μέρος μόνο σε ένα από τα πειράματα, ώστε να μην επηρεάζεται από προηγούμενη έκθεση στις ίδιες διαδικασίες.
Οι ερευνητές, με επικεφαλής τη Sophia P. Fabrizio, εξέτασαν όχι μόνο αν το screenshot επηρεάζει την αναγνώριση μιας εικόνας, αλλά και αν μπορεί να προσφέρει κάποια αντισταθμιστικά γνωστικά οφέλη.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά συνεπή: σε κάθε πείραμα, η μνήμη ήταν χειρότερη για τις εικόνες που είχαν αποθηκευτεί ως screenshot σε σχέση με εκείνες που απλώς είχαν προβληθεί.
Τι έκαναν οι συμμετέχοντες στο πρώτο πείραμα
Στο πρώτο πείραμα, οι εθελοντές έβλεπαν στο κινητό τους 44 εικόνες έργων τέχνης.
Για ορισμένες από αυτές έπρεπε απλώς να κοιτάξουν την εικόνα, ενώ για τις υπόλοιπες έπρεπε να τραβήξουν screenshot.
Η σειρά ήταν τυχαία.
Ακολούθησε μια δεκάλεπτη δραστηριότητα απόσπασης της προσοχής και στη συνέχεια τεστ μνήμης.
Οι συμμετέχοντες έβλεπαν κάθε φορά τρεις παρόμοιες εικόνες και καλούνταν να αναγνωρίσουν ποια είχαν δει προηγουμένως.
Η επίδοσή τους ήταν σημαντικά χαμηλότερη για τις εικόνες που είχαν αποθηκεύσει με screenshot.
Δεν θυμόντουσαν ούτε αν είχαν τραβήξει screenshot
Στο δεύτερο πείραμα οι επιστήμονες θέλησαν να διαπιστώσουν εάν μπορεί να υπάρχει ένα διαφορετικό είδος μνημονικού οφέλους.
Εξέτασαν τη λεγόμενη source memory, δηλαδή την ικανότητά μας να θυμόμαστε από πού ή με ποιον τρόπο αποκτήσαμε μια πληροφορία.
Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να θυμηθούν όχι μόνο ποια εικόνα είχαν δει, αλλά και εάν την είχαν απλώς παρατηρήσει ή την είχαν αποθηκεύσει.
Η φωτογραφική καταγραφή δεν προσέφερε σαφές όφελος ούτε σε αυτό το επίπεδο.
Το «cognitive offloading» δεν εξηγεί εύκολα το φαινόμενο
Μία από τις σημαντικότερες θεωρίες για την εξήγηση του φαινομένου ονομάζεται cognitive offloading, ή γνωστική εκφόρτωση.
Η βασική ιδέα είναι ότι ο εγκέφαλος καταβάλλει λιγότερη προσπάθεια για να θυμηθεί κάτι όταν γνωρίζει ότι η πληροφορία έχει ήδη αποθηκευτεί σε εξωτερικό μέσο.
Με άλλα λόγια, εάν το κινητό «θυμάται» για εμάς, ίσως ο εγκέφαλος να μην επενδύει το ίδιο στη δημιουργία μιας ισχυρής ανάμνησης.
Το φαινόμενο θυμίζει τον λεγόμενο Google effect: δεν έχουμε τόσο μεγάλο κίνητρο να απομνημονεύσουμε μια πληροφορία όταν γνωρίζουμε ότι μπορούμε να την αναζητήσουμε ανά πάσα στιγμή.
Ωστόσο, τα νέα πειράματα δεν επιβεβαίωσαν εύκολα ότι αυτή είναι η κύρια αιτία.
Αν ο εγκέφαλος «ξεφορτώνει» πληροφορίες, πού πηγαίνουν οι ελεύθεροι πόροι;
Εάν το screenshot λειτουργούσε πράγματι ως γνωστική εκφόρτωση, θα περίμενε κανείς οι νοητικοί πόροι που εξοικονομούνται να χρησιμοποιούνται σε κάποια άλλη εργασία.
Οι ερευνητές εξέτασαν αυτή την υπόθεση.
Σε ένα από τα πειράματα, οι συμμετέχοντες έπρεπε να λύσουν μαθηματικά προβλήματα μετά την προβολή ή τη λήψη screenshots.
Εάν η αποθήκευση μιας εικόνας απελευθέρωνε γνωστικούς πόρους, όσοι είχαν τραβήξει screenshots θα έπρεπε να αποδίδουν καλύτερα στις μαθηματικές δοκιμασίες.
Δεν συνέβη αυτό.
Η ομάδα δεν εντόπισε ουσιαστική βελτίωση στην επίδοση των συμμετεχόντων που είχαν χρησιμοποιήσει screenshots.
Ούτε η επόμενη πληροφορία απομνημονεύεται καλύτερα
Σε άλλα πειράματα, οι επιστήμονες εξέτασαν αν η αποθήκευση μιας πρώτης ομάδας εικόνων θα βοηθούσε τους συμμετέχοντες να θυμηθούν καλύτερα μια δεύτερη ομάδα.
Και εδώ το αποτέλεσμα δεν έδειξε σταθερό όφελος.
Μόνο σε μία πολύ συγκεκριμένη πειραματική συνθήκη παρατηρήθηκε μια μικρή βελτίωση στην ανάκληση της δεύτερης ομάδας εικόνων και μόνο όταν η βαθμολόγηση του τεστ έγινε με πιο επιεική κριτήρια.
Οι συγγραφείς χαρακτηρίζουν τα πιθανά οφέλη περιορισμένα και εξαρτώμενα από πολύ συγκεκριμένες συνθήκες.
Μήπως φταίει η διάσπαση της προσοχής;
Μια άλλη πιθανή εξήγηση είναι πολύ πιο απλή.
Για να τραβήξουμε φωτογραφία ή screenshot πρέπει να στρέψουμε μέρος της προσοχής μας στη συσκευή.
Αντί να παρατηρούμε πλήρως αυτό που συμβαίνει, ασχολούμαστε με το κινητό, το κάδρο, την οθόνη ή τα κουμπιά.
Αυτό θα μπορούσε να μειώνει την ποιότητα της αρχικής κωδικοποίησης της ανάμνησης.
Ωστόσο, προηγούμενα πειράματα δείχνουν ότι η απλή διάσπαση της προσοχής πιθανότατα δεν αρκεί για να εξηγήσει ολόκληρο το φαινόμενο.
Η μνημονική επιβάρυνση έχει παρατηρηθεί ακόμη και όταν στους ανθρώπους δίνεται επιπλέον χρόνος για να κοιτάξουν το αντικείμενο πριν ή μετά τη φωτογράφιση.
Η νέα εξήγηση: Αποσύνδεση από την εμπειρία
Οι ερευνητές θεωρούν ότι μια άλλη θεωρία ίσως ταιριάζει καλύτερα με τα δεδομένα: η attentional disengagement, δηλαδή η αποδέσμευση της προσοχής από την εμπειρία.
Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, η ίδια η πράξη της ψηφιακής καταγραφής μπορεί να λειτουργεί σαν ένα ψυχολογικό σήμα ότι «το έργο ολοκληρώθηκε».
Μόλις πατήσουμε το κουμπί, μπορεί ασυνείδητα να αποστασιοποιούμαστε από αυτό που βλέπουμε.
Η Fabrizio εξηγεί ότι αυτή η αποσύνδεση ενδέχεται να επεκτείνεται ακόμη και πέρα από το ίδιο το αντικείμενο που φωτογραφίζουμε, επηρεάζοντας το ευρύτερο πλαίσιο της εμπειρίας.
Ακόμη και όταν ξέρουμε ότι θα εξεταστούμε
Οι ερευνητές προσπάθησαν να δουν αν η επίγνωση μιας μελλοντικής εξέτασης θα άλλαζε τη συμπεριφορά.
Σε ένα από τα πειράματα, ορισμένοι συμμετέχοντες γνώριζαν ότι θα ακολουθούσε τεστ μνήμης, ενώ άλλοι όχι.
Παρά την πρόθεση για καλύτερη απομνημόνευση, η συνολική εικόνα δεν άλλαξε: η λήψη screenshot εξακολούθησε να σχετίζεται με ασθενέστερη αναγνώριση των εικόνων.
Τι συνέβη όταν τους είπαν ότι θα δουν ξανά τα screenshots
Στο τελευταίο πείραμα οι ερευνητές προσπάθησαν να ενισχύσουν ακόμη περισσότερο τη λογική της γνωστικής εκφόρτωσης.
Οι συμμετέχοντες ενημερώθηκαν ότι θα μπορούσαν να κοιτάξουν ξανά τα αποθηκευμένα screenshots πριν από ένα επόμενο τεστ μνήμης.
Άλλοι πίστευαν ότι το τεστ θα γινόταν σχετικά σύντομα και άλλοι ότι θα επέστρεφαν περίπου έναν μήνα αργότερα.
Στην πραγματικότητα, όλοι εξετάστηκαν μετά από σύντομη καθυστέρηση και χωρίς να τους επιτραπεί προηγουμένως να ξαναδούν τις εικόνες.
Ακόμη και αυτή η προσδοκία δεν μετέβαλε ουσιαστικά το φαινόμενο: οι αποθηκευμένες εικόνες εξακολούθησαν να θυμούνται χειρότερα από τις εικόνες που είχαν απλώς παρατηρηθεί.
Δεν σημαίνει ότι οι φωτογραφίες είναι άχρηστες για τη μνήμη
Το εύρημα χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση.
Οι ερευνητές δεν υποστηρίζουν ότι οι φωτογραφίες ή τα screenshots βλάπτουν πάντοτε τη μνήμη.
Η εικόνα αλλάζει όταν οι αποθηκευμένες φωτογραφίες χρησιμοποιούνται αργότερα ενεργά ως βοηθήματα ανάκλησης.
Η επανεξέταση των φωτογραφιών μπορεί να λειτουργήσει ως υπενθύμιση και να ενισχύσει τη μακροχρόνια διατήρηση μιας ανάμνησης.
Το πρόβλημα αφορά περισσότερο τη συνήθεια να τραβάμε μεγάλες ποσότητες φωτογραφιών ή screenshots και στη συνέχεια να μην τα ξανακοιτάμε ποτέ.
Υπάρχουν και μελέτες με διαφορετικά αποτελέσματα
Η βιβλιογραφία δεν είναι απολύτως ομόφωνη.
Ορισμένες προηγούμενες μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι η φωτογράφηση μπορεί υπό συγκεκριμένες συνθήκες να ενισχύσει την προσοχή και τη μνήμη για ορισμένα οπτικά χαρακτηριστικά μιας εμπειρίας.
Οι συγγραφείς της νέας εργασίας αναγνωρίζουν αυτή την αντίφαση.
Ωστόσο, σημειώνουν ότι συνολικά η πλειονότητα των διαθέσιμων ευρημάτων δείχνει μειωμένη ανάκληση και αναγνώριση όταν το υλικό φωτογραφίζεται αλλά δεν χρησιμοποιείται αργότερα για ενεργή επανάληψη.
Το χαρτί και το μολύβι μπορεί να λειτουργούν διαφορετικά
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το να γράφουμε κάτι μπορεί να έχει διαφορετική επίδραση από το να τραβάμε απλώς ένα screenshot.
Η χειρόγραφη σημείωση μας αναγκάζει να επιλέξουμε πληροφορίες, να τις οργανώσουμε και να τις μετατρέψουμε σε δικά μας λόγια.
Αυτή η νοητική προσπάθεια μπορεί να ενισχύει την κωδικοποίηση της πληροφορίας στη μνήμη.
Η Fabrizio αναφέρει ότι τέτοιου είδους «επιθυμητή δυσκολία» μπορεί να βοηθά περισσότερο την απομνημόνευση από την παθητική ψηφιακή αποθήκευση.
Ένα σημαντικό όριο της μελέτης
Τα αποτελέσματα δεν πρέπει να μεταφερθούν αυτομάτως σε κάθε ηλικία και κάθε πραγματική καθημερινή εμπειρία.
Το σύνολο των συμμετεχόντων αποτελούνταν από νεαρούς φοιτητές ηλικίας 17 έως 27 ετών, ενώ μεγάλο μέρος των πειραμάτων αφορούσε την προβολή εικόνων έργων τέχνης σε ελεγχόμενο εργαστηριακό περιβάλλον.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη εάν το ίδιο μέγεθος επίδρασης εμφανίζεται σε μεγαλύτερες ηλικίες ή όταν φωτογραφίζουμε σύνθετα και συναισθηματικά γεγονότα, όπως έναν γάμο, ένα ταξίδι ή μια οικογενειακή γιορτή.
Το κινητό ως «εξωτερική μνήμη»
Η μελέτη εντάσσεται σε μια ευρύτερη επιστημονική συζήτηση γύρω από το πώς οι ψηφιακές συσκευές αλλάζουν τη μνήμη μας.
Σήμερα δεν χρειάζεται να θυμόμαστε τηλεφωνικούς αριθμούς, διευθύνσεις, ημερομηνίες ή ακόμη και διαδρομές στον ίδιο βαθμό με το παρελθόν.
Οι πληροφορίες αποθηκεύονται στις επαφές, στα ημερολόγια, στους χάρτες και στις φωτογραφίες μας.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η τεχνολογία «καταστρέφει» τη μνήμη.
Δείχνει όμως ότι μεταβάλλει τι επιλέγουμε να αποθηκεύουμε βιολογικά στον εγκέφαλο και τι αναθέτουμε στις συσκευές μας.
Το πρόβλημα ίσως δεν είναι ότι φωτογραφίζουμε, αλλά ότι δεν ξανακοιτάμε
Η πρακτική συνέπεια των ευρημάτων είναι περισσότερο σύνθετη από το «σταματήστε να βγάζετε φωτογραφίες».
Οι εικόνες μπορούν να αποτελέσουν ισχυρά εργαλεία μνήμης όταν τις χρησιμοποιούμε.
Ένα περιορισμένο σύνολο φωτογραφιών, τραβηγμένων συνειδητά και επανεξεταζόμενων αργότερα, μπορεί να λειτουργήσει πολύ διαφορετικά από εκατοντάδες στιγμιότυπα που αποθηκεύονται αυτόματα και χάνονται μέσα σε μια συλλογή χιλιάδων αρχείων.
Όπως σημειώνει το Binghamton University, η επιλεκτική λήψη εικόνων και η μεταγενέστερη ενεργή επανάληψή τους μπορούν να συμπληρώνουν τη μνήμη, ενώ η αδιάκοπη καταγραφή χωρίς επανεξέταση φαίνεται να προσφέρει πολύ λιγότερα.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Καρκινοπαθής μήνυσε νοσοκομείο για γυμνές φωτογραφίες της
Κάμερα με τεχνητή νοημοσύνη «γδύνει» όσους φωτογραφίζει
