Καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται στα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για συναισθηματική και ψυχική υποστήριξη, νέα μελέτη του Drexel University δείχνει ότι οι περισσότεροι χρήστες δεν τα αντιμετωπίζουν ως αντικατάσταση της ανθρώπινης θεραπείας, αλλά ως συμπληρωματικό μέσο.
Η έρευνα, που βασίστηκε στην ανάλυση εκατομμυρίων αναρτήσεων στο Reddit, αναδεικνύει μια σύνθετη εικόνα. Από τη μία πλευρά, οι χρήστες βρίσκουν στα AI chatbots άμεση διαθεσιμότητα, ενσυναίσθηση, καθησυχασμό και πρακτική βοήθεια. Από την άλλη, εκφράζουν ανησυχίες για συναισθηματική εξάρτηση, παραπληροφόρηση, υπερβολική εμπιστοσύνη και πιθανή καθυστέρηση στην αναζήτηση πραγματικής φροντίδας.
Η μελέτη θα παρουσιαστεί στην ετήσια συνάντηση του Association for Computational Linguistics το 2026, διεθνές συνέδριο για την επεξεργασία φυσικής γλώσσας και την τεχνητή νοημοσύνη.
Σχεδόν οι μισοί ενήλικες στις ΗΠΑ έχουν χρησιμοποιήσει AI για ψυχική υγεία
Σύμφωνα με έρευνα του American Psychological Association για το 2025, σχεδόν οι μισοί ενήλικες στις ΗΠΑ, ηλικίας 18 έως 80 ετών, χρησιμοποίησαν εργαλεία μεγάλων γλωσσικών μοντέλων για ζητήματα ψυχικής υγείας μέσα στον τελευταίο χρόνο.
Παράλληλα, σχετική εργασία του Brown University έδειξε ότι έως και ένας στους οκτώ νέους ενήλικες στρέφεται σε προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης για συμβουλές ψυχικής υγείας. Η ταχεία αυτή υιοθέτηση δημιουργεί νέα ερωτήματα για την ασφάλεια, την αποτελεσματικότητα και τα όρια τέτοιων εργαλείων.
Η βασική ανησυχία των ερευνητών είναι ότι πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν γενικού σκοπού AI chatbots για θέματα ψυχικής υγείας, ενώ αυτά δεν σχεδιάστηκαν ούτε κλινικά επικυρώθηκαν για θεραπευτική χρήση.
Τι ήθελαν να μάθουν οι ερευνητές του Drexel
Η ομάδα του Drexel University, υπό την καθοδήγηση της Shadi Rezapour, PhD, επίκουρης καθηγήτριας στη School of Computer and Information Sciences του College of Engineering and Computing, θέλησε να κατανοήσει πώς χρησιμοποιούν οι άνθρωποι αυτά τα συστήματα στην καθημερινότητά τους.
Όπως εξήγησε η Rezapour, υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία επειδή οι πολίτες στρέφονται σε AI chatbots για υποστήριξη ψυχικής υγείας, παρότι τα εργαλεία αυτά δεν έχουν δημιουργηθεί για αυτόν τον σκοπό. Η ερευνητική ομάδα ήθελε να δει όχι μόνο πού εντοπίζουν οι χρήστες αξία, αλλά και πού αναγνωρίζουν κίνδυνο.
Το εργαστήριο της Rezapour μελετά διαδικτυακές αφηγήσεις και αναπτύσσει κοινωνικά ευαίσθητα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης για ευάλωτους πληθυσμούς. Στη συγκεκριμένη μελέτη, οι ερευνητές αξιοποίησαν εργαλεία επεξεργασίας φυσικής γλώσσας για να εξετάσουν περισσότερες από 4 εκατομμύρια αναρτήσεις σε 47 subreddit ομάδες που σχετίζονται με την ψυχική υγεία.
Από αυτό το τεράστιο υλικό, κατέληξαν σε δείγμα 5.126 αναρτήσεων, τις οποίες ανέλυσαν με δύο κοινωνιολογικά πλαίσια: το ένα αφορά τη θεραπευτική σχέση μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου, ενώ το άλλο εξετάζει την κοινωνική αποδοχή και υιοθέτηση μιας νέας τεχνολογίας.
Γιατί οι χρήστες στρέφονται στα AI chatbots
Η μελέτη έδειξε ότι οι χρήστες καταφεύγουν στην τεχνητή νοημοσύνη για πολλούς λόγους. Συχνά αναζητούν συναισθηματική υποστήριξη, ενσυναίσθηση, καθησυχασμό απέναντι στο άγχος, στρατηγικές αντιμετώπισης δυσκολιών ή απλή συντροφικότητα.
Σε άλλες περιπτώσεις, χρησιμοποιούν τα AI εργαλεία για πιο πρακτική βοήθεια. Πολλοί αναφέρουν ότι τους βοηθούν στην οργάνωση της καθημερινότητας ή στη διαχείριση προκλήσεων που σχετίζονται με διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας ή με αυτισμό.
Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι τα AI chatbots δεν λειτουργούν μόνο ως «ψηφιακός συνομιλητής». Για ορισμένους χρήστες γίνονται ένα εργαλείο δομής, αυτοπαρατήρησης και καθημερινής υποστήριξης, ιδιαίτερα όταν η ανθρώπινη βοήθεια δεν είναι άμεσα διαθέσιμη.
Συμπλήρωμα της θεραπείας, όχι αντικατάσταση
Ένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα της μελέτης είναι ότι λίγοι χρήστες περιγράφουν την τεχνητή νοημοσύνη ως πλήρη αντικατάσταση της θεραπείας. Αντίθετα, οι περισσότεροι τη βλέπουν ως συμπλήρωμα.
Πολλοί χρήστες δηλώνουν ότι καταφεύγουν στα AI chatbots ανάμεσα στις συνεδρίες με θεραπευτή, σε στιγμές κρίσης ή όταν δεν έχουν πρόσβαση σε ανθρώπινη φροντίδα. Άλλοι τα χρησιμοποιούν όταν το κόστος, η διαθεσιμότητα ή η γεωγραφική απόσταση κάνουν δύσκολη την πρόσβαση σε επαγγελματική υποστήριξη.
Η διάκριση αυτή έχει μεγάλη σημασία. Δείχνει ότι οι χρήστες δεν είναι απαραίτητα αφελείς απέναντι στην τεχνολογία. Αντίθετα, συχνά κατανοούν ότι ένα chatbot μπορεί να βοηθήσει σε συγκεκριμένες στιγμές, αλλά δεν μπορεί να αναλάβει τον ρόλο ενός εκπαιδευμένου επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Το 51% των αναρτήσεων ανέφερε κινδύνους και περιορισμούς
Παρά τα θετικά στοιχεία, οι χρήστες εμφανίζονται επιφυλακτικοί. Σύμφωνα με την ανάλυση, το 51% των αναρτήσεων ανέφερε ρητά κινδύνους ή περιορισμούς των AI εργαλείων όταν αυτά χρησιμοποιούνται σε θεραπευτικό πλαίσιο.
Οι ανησυχίες αφορούν κυρίως την πιθανότητα εθισμού ή συναισθηματικής εξάρτησης από το chatbot. Ορισμένοι χρήστες φοβούνται ότι μπορεί να αρχίσουν να βασίζονται υπερβολικά στην τεχνητή νοημοσύνη για καθησυχασμό, επιβεβαίωση ή διαχείριση συναισθημάτων.
Άλλοι εκφράζουν προβληματισμό για την ακρίβεια των απαντήσεων. Τα γενικού σκοπού AI συστήματα μπορεί να δώσουν λανθασμένες ή ακατάλληλες συμβουλές, ιδιαίτερα σε ευαίσθητες καταστάσεις, όπου απαιτείται κλινική κρίση, αξιολόγηση κινδύνου και ανθρώπινη παρέμβαση.
Το «παράδοξο του δεσμού» με την τεχνητή νοημοσύνη
Η μελέτη ανέδειξε ένα φαινόμενο που οι ερευνητές ονομάζουν «bond paradox», δηλαδή παράδοξο του δεσμού. Οι χρήστες είχαν πιο θετικές εμπειρίες όταν η τεχνητή νοημοσύνη τους βοηθούσε σε συγκεκριμένους στόχους, όπως αυτοπαρατήρηση, στρατηγικές αντιμετώπισης, οργάνωση ή επεξεργασία σκέψεων.
Αντίθετα, όταν η σχέση με το AI αποκτούσε έντονο συναισθηματικό χαρακτήρα χωρίς σαφή στόχο ή πρακτική λειτουργία, οι κίνδυνοι αυξάνονταν. Αυτό φάνηκε ιδιαίτερα σε περιπτώσεις συντροφικότητας ή επαναλαμβανόμενης αναζήτησης καθησυχασμού.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι χρήστες περιέγραφαν συχνότερα εξάρτηση, επιδείνωση συμπτωμάτων, ντροπή, ενοχή και δυσκολία αποσύνδεσης από το σύστημα. Με άλλα λόγια, όσο πιο πολύ το AI μιμείται έναν «πάντα διαθέσιμο» συναισθηματικό συνομιλητή, τόσο μεγαλύτερος μπορεί να γίνει ο κίνδυνος υπερβολικής προσκόλλησης.
Η ανάγκη για όρια και ασφαλιστικές δικλείδες
Η Elham Aghakhani, κύρια συγγραφέας της μελέτης και διδακτορική φοιτήτρια στο College of Engineering and Computing, τόνισε ότι τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης δεν πρέπει απλώς να σχεδιάζονται ώστε να φαίνονται ζεστά ή ανθρώπινα.
Κατά την ίδια, χρειάζονται σαφή όρια και μηχανισμοί ασφαλείας, ειδικά σε χρήσεις που σχετίζονται με συντροφικότητα ή επαναλαμβανόμενο καθησυχασμό. Εκεί οι χρήστες περιγράφουν συχνότερα εξάρτηση, επιδείνωση συμπτωμάτων ή δυσκολία να σταματήσουν την αλληλεπίδραση.
Το συμπέρασμα των ερευνητών είναι ότι τα AI εργαλεία για ψυχική υγεία πρέπει να βελτιστοποιούνται για υποστηρικτικές αλληλεπιδράσεις με καθαρό πλαίσιο, όχι για βαθιά συναισθηματική σύνδεση ή σχέση υποκατάστασης.
Η διαφορά ανάμεσα σε χρήσιμη υποστήριξη και επικίνδυνη εξάρτηση
Η νέα μελέτη δεν απορρίπτει συλλήβδην τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην ψυχική υγεία. Αντίθετα, δείχνει ότι τα εργαλεία αυτά μπορούν να προσφέρουν αξία όταν χρησιμοποιούνται σωστά, με σαφή στόχο και επίγνωση των ορίων τους.
Ένα chatbot μπορεί να βοηθήσει κάποιον να οργανώσει τις σκέψεις του, να καταγράψει συναισθήματα, να θυμηθεί πρακτικά βήματα αυτοφροντίδας ή να προετοιμαστεί για μια συζήτηση με θεραπευτή. Αυτή η χρήση μοιάζει περισσότερο με εργαλείο υποστήριξης.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν το AI μετατρέπεται σε κύρια πηγή συναισθηματικής ρύθμισης, σε μόνιμο συνομιλητή για καθησυχασμό ή σε υποκατάστατο επαγγελματικής φροντίδας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η τεχνολογία μπορεί να ενισχύσει την αποφυγή, την εξάρτηση και την καθυστέρηση αναζήτησης βοήθειας.
Τι σημαίνει για το μέλλον των ψηφιακών εργαλείων ψυχικής υγείας
Καθώς τα AI chatbots γίνονται όλο και πιο προσβάσιμα, η ανάγκη για τεκμηριωμένο σχεδιασμό γίνεται πιο επιτακτική. Οι ερευνητές τονίζουν ότι τα συστήματα που προορίζονται για υποστήριξη ψυχικής υγείας πρέπει να βασίζονται σε αναγνωρισμένα, επιστημονικά τεκμηριωμένα πλαίσια.
Αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί ένα chatbot να απαντά με ευγενικό τόνο ή να μιμείται την ενσυναίσθηση. Πρέπει να μπορεί να αναγνωρίζει όρια, να αποφεύγει επικίνδυνες συμβουλές, να παραπέμπει σε ανθρώπινη βοήθεια όταν χρειάζεται και να αποθαρρύνει την υπερβολική εξάρτηση.
Η Rezapour υπογράμμισε ότι, παρότι πολλοί χρήστες προσεγγίζουν τα συστήματα αυτά με επιφυλακτικότητα, παραμένει κρίσιμο να κατανοούν τόσο τα πιθανά οφέλη όσο και τους περιορισμούς τους.
Το κρίσιμο μήνυμα: Χρήσιμο εργαλείο, όχι θεραπευτής
Η μελέτη του Drexel University αποτυπώνει μια πραγματικότητα που εξελίσσεται ταχύτατα. Οι άνθρωποι ήδη χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για ψυχική υποστήριξη, είτε το σύστημα υγείας είναι έτοιμο είτε όχι.
Το ζητούμενο, πλέον, δεν είναι να αγνοηθεί αυτή η πρακτική, αλλά να κατανοηθεί και να ρυθμιστεί με τρόπο που προστατεύει τους χρήστες. Τα AI chatbots μπορούν να λειτουργήσουν ως βοηθητικά εργαλεία για καθημερινή υποστήριξη, αυτοπαρατήρηση και πρακτική οργάνωση. Δεν μπορούν, όμως, να αντικαταστήσουν την ανθρώπινη θεραπευτική σχέση, την κλινική αξιολόγηση και την ευθύνη ενός επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει. Αλλά στην ψυχική υγεία, η ασφάλεια ξεκινά από τα όρια.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Η παχυσαρκία και η ψυχική υγεία επιβαρύνουν τις νεότερες γενιές
Τεχνητή Νοημοσύνη: Ο χαρακτήρας που δεν έχει αλλά επηρεάζει τους χρήστες
