Τα όνειρα δεν αποτελούν άναρχες εικόνες χωρίς νόημα. Μελέτη σε περισσότερες από 3.700 καταγραφές δείχνει ότι η προσωπικότητα, η ποιότητα του ύπνου, η περιπλάνηση του νου και τα γεγονότα της καθημερινότητας καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ανασυνθέτει τη ζωή κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Γιατί ορισμένα όνειρα μοιάζουν τόσο ζωντανά ώστε, μόλις ξυπνήσουμε, χρειαζόμαστε λίγες στιγμές για να καταλάβουμε ότι δεν συνέβησαν πραγματικά; Και γιατί άλλα ξεθωριάζουν μέσα σε δευτερόλεπτα, αφήνοντας πίσω τους μόνο ασύνδετες εικόνες και ένα ασαφές συναίσθημα;
Νέα έρευνα δείχνει ότι τα όνειρα δεν αποτελούν τυχαίο νοητικό «θόρυβο». Αντίθετα, φαίνεται ότι ο νους αντλεί υλικά από την προσωπικότητα, τις μνήμες, τα συναισθήματα και τις καθημερινές εμπειρίες και τα μετατρέπει σε νέες, συχνά απρόβλεπτες ιστορίες.
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από ερευνητές της IMT School for Advanced Studies Lucca και δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Communications Psychology. Η ομάδα ανέλυσε χιλιάδες περιγραφές ονείρων και εμπειριών εγρήγορσης, αναζητώντας τους παράγοντες που επηρεάζουν τη ζωντάνια, την παραδοξότητα και τη δομή τους.
Περισσότερες από 3.700 καταγραφές
Στην έρευνα συμμετείχαν 287 άνθρωποι ηλικίας από 18 έως 70 ετών. Για δύο εβδομάδες, οι συμμετέχοντες κατέγραφαν κάθε πρωί όσα θυμούνταν από τα όνειρά τους και περιέγραφαν τις εμπειρίες, τις σκέψεις και τα γεγονότα της προηγούμενης ημέρας.
Οι επιστήμονες συγκέντρωσαν περισσότερες από 3.700 αναφορές ονείρων και εμπειριών εγρήγορσης. Παράλληλα, κατέγραψαν στοιχεία για τις συνήθειες ύπνου, την προσωπικότητα, τις γνωστικές ικανότητες, την ψυχολογική κατάσταση και τη στάση κάθε ατόμου απέναντι στα όνειρα.
Ο μεγάλος όγκος δεδομένων επέτρεψε στην ομάδα να συγκρίνει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι περιγράφουν την καθημερινότητά τους με τον τρόπο που την ανασυνθέτουν κατά τη διάρκεια του ύπνου.
Ο εγκέφαλος δεν αναπαράγει πιστά την ημέρα
Η ανάλυση έδειξε ότι τα όνειρα διατηρούν στοιχεία της πραγματικής ζωής, αλλά δεν τα αναπαράγουν όπως ακριβώς συνέβησαν.
Ένας χώρος εργασίας, ένα σχολείο, ένα νοσοκομείο ή ένα γνώριμο σπίτι μπορεί να εμφανιστεί στο όνειρο, αλλά να συνδυαστεί με άγνωστα πρόσωπα, διαφορετικές τοποθεσίες ή γεγονότα που δεν έχουν καμία λογική σύνδεση μεταξύ τους.
Άνθρωποι από διαφορετικές περιόδους της ζωής μπορεί να συναντηθούν στην ίδια σκηνή. Ένα οικείο τοπίο μπορεί ξαφνικά να αλλάξει μορφή ή να μετατραπεί σε έναν εντελώς διαφορετικό χώρο.
Οι ερευνητές περιγράφουν το όνειρο ως μια δυναμική διαδικασία αναδιοργάνωσης. Ο κοιμισμένος νους επιλέγει κομμάτια μνήμης, συναισθήματα, φανταστικές δυνατότητες και προσδοκίες και τα ενώνει σε ένα νέο σενάριο.
Έτσι, τα όνειρα δεν λειτουργούν ως απλή επανάληψη της ημέρας. Μοιάζουν περισσότερο με ένα νυχτερινό μοντάζ της πραγματικότητας.
Η προσωπικότητα επηρεάζει τη μορφή των ονείρων
Η μελέτη έδειξε ότι ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος μετασχηματίζει τις εμπειρίες διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Οι συμμετέχοντες με μεγαλύτερη τάση για νοητική περιπλάνηση, το λεγόμενο mind-wandering, ανέφεραν πιο κατακερματισμένα όνειρα. Οι σκηνές άλλαζαν γρήγορα, οι ιστορίες παρουσίαζαν λιγότερη συνέχεια και οι οπτικές γωνίες μετακινούνταν απότομα.
Η νοητική περιπλάνηση εμφανίζεται όταν η προσοχή απομακρύνεται από το άμεσο περιβάλλον και στρέφεται σε αναμνήσεις, φανταστικά σενάρια ή αυθόρμητες σκέψεις.
Τα νέα ευρήματα δείχνουν ότι η ίδια τάση που χαρακτηρίζει τη σκέψη κατά τη διάρκεια της ημέρας μπορεί να επηρεάζει και τη δομή των ονείρων.
Η συσχέτιση, ωστόσο, δεν αποδεικνύει ότι η νοητική περιπλάνηση προκαλεί κατακερματισμένα όνειρα. Δείχνει ότι τα δύο φαινόμενα πιθανόν μοιράζονται ορισμένους κοινούς γνωστικούς μηχανισμούς.
Πιο έντονα όνειρα σε όσους τους αποδίδουν σημασία
Οι άνθρωποι που θεωρούσαν τα όνειρα σημαντικά και πίστευαν ότι μπορούν να προσφέρουν πληροφορίες για τα συναισθήματα ή την προσωπική τους ζωή περιέγραψαν πλουσιότερες και πιο καθηλωτικές εμπειρίες.
Οι αναφορές τους περιείχαν περισσότερες οπτικές λεπτομέρειες, ισχυρότερη αίσθηση χώρου και εντονότερα συναισθήματα. δι σκηνές έμοιαζαν περισσότερο με πραγματικές εμπειρίες παρά με ασαφείς σκέψεις.
Το εύρημα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η πίστη στη σημασία των ονείρων τα κάνει πιο ζωντανά.
Όσοι ενδιαφέρονται περισσότερο για τα όνειρά τους μπορεί απλώς να τα θυμούνται καλύτερα και να δίνουν μεγαλύτερη προσοχή στις λεπτομέρειες. Από την άλλη πλευρά, άνθρωποι που βιώνουν έντονα όνειρα ενδέχεται να τους αποδίδουν μεγαλύτερη προσωπική αξία.
Ο ρόλος της ποιότητας του ύπνου
Η ποιότητα του ύπνου επηρέασε ορισμένα χαρακτηριστικά των ονείρων, χωρίς όμως να αποτελεί τον μοναδικό ή τον σημαντικότερο παράγοντα.
Οι ερευνητές εντόπισαν σχέσεις ανάμεσα στη διάρκεια συγκεκριμένων σταδίων ύπνου και στη συχνότητα με την οποία άλλαζαν τα περιβάλλοντα μέσα στα όνειρα.
Η υποκειμενική ποιότητα του ύπνου συνδέθηκε επίσης με την παραδοξότητα και τη ζωντάνια των ονειρικών εμπειριών.
Ωστόσο, τα δεδομένα δείχνουν ότι τα όνειρα δεν καθορίζονται μόνο από το πόσο καλά ή πόσο βαθιά κοιμάται κάποιος. Η προσωπικότητα, οι νοητικές συνήθειες και η στάση απέναντι στον ύπνο φαίνεται να διαδραματίζουν εξίσου σημαντικό ρόλο.
Η πανδημία άλλαξε το περιεχόμενο των ονείρων
Η ερευνητική ομάδα εξέτασε και αναφορές ονείρων που είχαν συγκεντρωθεί κατά τη διάρκεια του πρώτου lockdown της COVID-19 από επιστήμονες του Πανεπιστημίου Sapienza της Ρώμης.
Σε εκείνη την περίοδο, τα όνειρα περιείχαν περισσότερες αναφορές σε περιορισμούς, εμπόδια, απαγορεύσεις, εγκλωβισμό και αδυναμία μετακίνησης.
Οι συμμετέχοντες περιέγραφαν επίσης πιο έντονα συναισθήματα, τα οποία αντανακλούσαν την αβεβαιότητα, τον φόβο και την απομόνωση της περιόδου.
Καθώς περνούσαν οι μήνες, τα συγκεκριμένα μοτίβα εξασθενούσαν. Οι αναφορές στους περιορισμούς μειώνονταν και το συναισθηματικό περιεχόμενο μεταβαλλόταν σταδιακά.
Η εξέλιξη αυτή υποδηλώνει ότι τα όνειρα μπορεί να καταγράφουν τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος προσαρμόζεται ψυχολογικά σε μεγάλα και στρεσογόνα γεγονότα.
Ο νους δεν αποτυπώνει απλώς την εξωτερική πραγματικότητα, αλλά την επεξεργάζεται καθώς αλλάζουν οι συνθήκες και τα συναισθήματα.
Πώς βοήθησε η τεχνητή νοημοσύνη
Η ανάλυση χιλιάδων αναφορών ονείρων αποτελεί ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία. Η παραδοσιακή μέθοδος βασίζεται σε ανθρώπινους αξιολογητές, οι οποίοι διαβάζουν τις περιγραφές και καταγράφουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.
Η προσέγγιση αυτή απαιτεί πολύ χρόνο και μπορεί να επηρεαστεί από υποκειμενικές ερμηνείες.
Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν εργαλεία επεξεργασίας φυσικής γλώσσας, έναν κλάδο της τεχνητής νοημοσύνης που αναλύει τη δομή, τις σχέσεις και το νόημα του γραπτού λόγου.
Τα υπολογιστικά μοντέλα εξέτασαν τον τρόπο με τον οποίο συνδέονταν οι λέξεις και οι έννοιες μέσα στις αναφορές. Μέτρησαν χαρακτηριστικά όπως η συναισθηματική ένταση, η παρουσία κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, η οπτική λεπτομέρεια, η κίνηση, η παραδοξότητα και οι αλλαγές σκηνικού.
Τα αποτελέσματα των μοντέλων παρουσίασαν ακρίβεια συγκρίσιμη με εκείνη ανεξάρτητων ανθρώπινων αξιολογητών.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν «διάβασε» τις σκέψεις των συμμετεχόντων ούτε ερμήνευσε κρυφά σύμβολα. Ανέλυσε αποκλειστικά τη γλώσσα με την οποία περιέγραψαν όσα θυμούνταν από τα όνειρά τους.
Νέο εργαλείο για τη μελέτη της συνείδησης
Τα ευρήματα ανοίγουν νέους δρόμους για τη μελέτη του ύπνου, της μνήμης, της συνείδησης και της συναισθηματικής επεξεργασίας.
Τα όνειρα αποτελούν βαθιά προσωπικές και δύσκολα μετρήσιμες εμπειρίες. Μέχρι σήμερα, οι επιστήμονες δυσκολεύονταν να αναλύσουν μεγάλες συλλογές ονειρικών αφηγήσεων με έναν συνεπή και επαναλήψιμο τρόπο.
Η χρήση υπολογιστικών εργαλείων μπορεί να επιτρέψει τη σύγκριση διαφορετικών πληθυσμών, πολιτισμών και χρονικών περιόδων.
Θα μπορούσε επίσης να βοηθήσει τους ερευνητές να εξετάσουν πώς μεταβάλλονται τα όνειρα σε περιόδους έντονου στρες ή σε ανθρώπους με διαταραχές του ύπνου και ψυχικές παθήσεις.
Η συγκεκριμένη μελέτη, πάντως, δεν δείχνει ότι ένα μεμονωμένο όνειρο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διάγνωση. Τα αποτελέσματα αφορούν επαναλαμβανόμενα μοτίβα σε επίπεδο ομάδων και όχι την προσωπική «αποκωδικοποίηση» κάθε ονειρικής εικόνας.
Οι περιορισμοί της έρευνας
Οι επιστήμονες βασίστηκαν στις αναμνήσεις των συμμετεχόντων μετά το ξύπνημα. Επομένως, τα δεδομένα επηρεάζονται από την ικανότητα ανάκλησης και από τον τρόπο με τον οποίο κάθε άνθρωπος μετατρέπει μια ονειρική εμπειρία σε γραπτή αφήγηση.
Ένα μέρος της συνοχής των ιστοριών μπορεί να προκύπτει κατά την περιγραφή τους και όχι κατά τη διάρκεια του ίδιου του ονείρου.
Η έρευνα εντοπίζει επίσης συσχετίσεις και όχι σχέσεις αιτίας και αποτελέσματος. Δεν μπορεί να αποδείξει ότι ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας προκαλεί έναν συγκεκριμένο τύπο ονείρου.
Παρά τους περιορισμούς, η μελέτη δείχνει ότι τα όνειρα δεν προκύπτουν σε ένα κενό. Αντλούν υλικά από τον άνθρωπο που ονειρεύεται και από τον κόσμο στον οποίο ζει.
Μια νυχτερινή ανασύνθεση της πραγματικότητας
«Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι τα όνειρα δεν αποτελούν απλώς αντανάκλαση προηγούμενων εμπειριών, αλλά μια δυναμική διαδικασία που διαμορφώνεται από το ποιοι είμαστε και από όσα βιώνουμε», εξηγεί η επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Valentina Elce.
Η έρευνα υποστηρίχθηκε από το BIAL Foundation και το TweakDreams ERC Starting Grant. Πραγματοποιήθηκε από την IMT School for Advanced Studies Lucca, σε συνεργασία με ερευνητές του Πανεπιστημίου Sapienza της Ρώμης και του Πανεπιστημίου του Camerino.
Τα όνειρα, τελικά, δεν αποτελούν πιστό καθρέφτη της πραγματικότητας. Μοιάζουν περισσότερο με ένα δημιουργικό εργαστήριο, όπου ο εγκέφαλος ανακατεύει μνήμες, συναισθήματα, φόβους και πιθανές εκδοχές του μέλλοντος.
Κάθε βράδυ, ο νους δεν επαναλαμβάνει απλώς όσα ζήσαμε. Τα ξαναγράφει.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Μνήμη εργασίας: Πώς ο εγκέφαλος αλλάζει σχέδιο μετά από μια διακοπή
Δεν σε παίρνει ο ύπνος; Το παιχνίδι του μυαλού που δημιουργεί «μικρο-όνειρα»
