Ροή ΕιδήσεωνΨυχική υγεία: Ποιος αποφασίζει για τη φροντίδα των ανθρώπων;

Ψυχική υγεία: Ποιος αποφασίζει για τη φροντίδα των ανθρώπων;

- Advertisement -

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας θέτει φέτος στο επίκεντρο τη συμμετοχή των ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία στις αποφάσεις για τις υπηρεσίες τους. Τα δεδομένα του ΠΟΥ δείχνουν ότι η διαβούλευση δεν εξασφαλίζει σταθερή συνεργασία. Για την Ελλάδα, το ζητούμενο είναι η σύνδεση της μεταρρύθμισης με δικαιώματα, κοινοτική φροντίδα και μετρήσιμα αποτελέσματα.

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας θέτει φέτος στο επίκεντρο τη συμμετοχή των ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία στις αποφάσεις για τις υπηρεσίες τους
Photo healthpharma

ΔΩΡΕΑΝ ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

Ποιος ορίζει τι σημαίνει επιτυχημένη φροντίδα ψυχικής υγείας; Ο γιατρός που αξιολογεί τα συμπτώματα, η διοίκηση που οργανώνει τις υπηρεσίες, η Πολιτεία που κατανέμει τους πόρους — και πόσο συμμετέχει ο άνθρωπος που ζει καθημερινά με τις συνέπειες αυτών των αποφάσεων;

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, στις 10 Οκτωβρίου, επαναφέρει αυτό το ερώτημα με ιδιαίτερη ένταση. Η φετινή εκστρατεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ζητά οι άνθρωποι με βιωμένη εμπειρία προβλημάτων ψυχικής υγείας να επηρεάζουν τις πολιτικές, τον σχεδιασμό των υπηρεσιών και την αξιολόγησή τους.

Η πρόκληση αφορά και την Ελλάδα: πώς η ενίσχυση των δομών θα συνοδευτεί από ουσιαστική συμμετοχή των ληπτών υπηρεσιών, συνέχεια στη φροντίδα και προστασία της αξιοπρέπειάς τους.

Η απόσταση ανάμεσα στη διαβούλευση και στη σταθερή συνεργασία

Τα στοιχεία που παρουσιάζει ο ΠΟΥ από τον Mental Health Atlas 2024 αποτυπώνουν μια σημαντική απόσταση.

Από τις χώρες που απάντησαν στα αντίστοιχα ερωτήματα, το 80% όσων διέθεταν πολιτική ή σχέδιο ψυχικής υγείας ανέφερε ότι το είχε αναπτύξει σε διαβούλευση με ανθρώπους με βιωμένη εμπειρία. Ωστόσο, μόνο το 45% ανέφερε συνεχή συνεργασία με αυτούς και με οργανώσεις οικογενειών ή φροντιστών στον σχεδιασμό, στην παροχή ή στην παρακολούθηση υπηρεσιών.

Το 59% ανέφερε διαβούλευση για τη νομοθεσία ψυχικής υγείας και το 37% συμμετοχή ανθρώπων με βιωμένη εμπειρία στην εκπαίδευση επαγγελματιών της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας.

Οι δείκτες αφορούν διαφορετικά ερωτήματα και δεν αποτελούν ενιαία κατάταξη χωρών. Δείχνουν, όμως, ότι η συμμετοχή στη σύνταξη ενός σχεδίου δεν εγγυάται παρουσία στις καθημερινές αποφάσεις.

Τι γνωρίζει ο λήπτης υπηρεσιών που δεν αποτυπώνει ένας διοικητικός δείκτης

Η βιωμένη εμπειρία περιλαμβάνει όσα συμβαίνουν στην αναζήτηση βοήθειας, στη θεραπεία και στην επιστροφή στην καθημερινότητα. Ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει πόσο δύσκολα βρίσκει ραντεβού, αν κατανοεί τις επιλογές του και τι συμβαίνει όταν χρειάζεται υποστήριξη εκτός προγραμματισμένης επίσκεψης.

Αυτή η γνώση προσθέτει πληροφορίες στην επιστημονική και επαγγελματική αξιολόγηση. Μπορεί να αναδείξει εμπόδια που ένας κατάλογος επισκέψεων ή διαθέσιμων θέσεων δεν περιγράφει.

Το πλαίσιο ουσιαστικής συμμετοχής του ΠΟΥ, που δημοσιεύθηκε το 2023, παρέχει κατευθύνσεις για τη συνδιαμόρφωση πολιτικών, προγραμμάτων και υπηρεσιών με ανθρώπους που ζουν με μη μεταδοτικά νοσήματα, ψυχικές και νευρολογικές παθήσεις.

Στην πράξη, αυτό θέτει συγκεκριμένα ερωτήματα: σε ποιο στάδιο καλούνται οι λήπτες υπηρεσιών, σε ποια στοιχεία έχουν πρόσβαση και πώς καταγράφεται η επίδραση των προτάσεών τους;

Από την πρόσκληση σε μια εκδήλωση στην επιρροή στις αποφάσεις

Η παρουσία εκπροσώπων σε μια εκδήλωση ευαισθητοποίησης δεν αρκεί για να αξιολογηθεί η συμμετοχή τους στη λειτουργία ενός συστήματος.

Ένα ουσιαστικό κριτήριο είναι αν μπορούν να επηρεάσουν μια υπηρεσία πριν ο σχεδιασμός της ολοκληρωθεί. Ένα δεύτερο είναι αν λαμβάνουν τεκμηριωμένη απάντηση για όσα προτείνουν. Ένα τρίτο αφορά τη συνέχεια: αν η συνεργασία παραμένει ενεργή κατά την εφαρμογή και την αξιολόγηση.

Με βάση αυτή την κατεύθυνση, η συμμετοχή χρειάζεται χρόνο, προσβάσιμη ενημέρωση και διαδικασίες που επιτρέπουν σε περισσότερες φωνές να συνεισφέρουν. Διαφορετικές ηλικίες, τόποι κατοικίας και εμπειρίες φροντίδας μπορούν να αναδείξουν διαφορετικά προβλήματα.

Ο οδικός χάρτης του ΠΟΥ Ευρώπης του 2025 οργανώνει την ένταξη της βιωμένης εμπειρίας στις πολιτικές, στις υπηρεσίες και στο ανθρώπινο δυναμικό μέσα από έξι βασικές δράσεις και ευρωπαϊκά παραδείγματα.

Οι άνθρωποι με βιωμένη εμπειρία μπορούν να έχουν οργανωμένο επαγγελματικό ρόλο

Μια εφαρμογή αυτής της προσέγγισης είναι η υποστήριξη από ομοτίμους, γνωστή διεθνώς ως peer support. Άνθρωποι που έχουν προσωπική εμπειρία ψυχικής νόσου αξιοποιούν αυτή τη γνώση για να υποστηρίξουν άλλους στη διαδρομή της ανάρρωσής τους.

Στη Γαλλία, σύμφωνα με παρουσίαση του ΠΟΥ Ευρώπης τον Ιούλιο του 2025, εργαζόμενοι υποστήριξης από ομοτίμους συμμετέχουν σε διεπιστημονικές ομάδες νοσοκομείων και κοινοτικών υπηρεσιών. Το εθνικό πρόγραμμα που ξεκίνησε το 2012 είχε δημιουργήσει περισσότερες από 200 θέσεις.

Η προετοιμασία τους περιλαμβάνει ετήσια εκπαίδευση στο πλαίσιο πανεπιστημιακού προγράμματος, με γνώσεις για τα συστήματα ψυχικής υγείας, τη διευκόλυνση ομάδων και τη δεοντολογική αξιοποίηση της προσωπικής εμπειρίας.

Ο ρόλος έχει και όρια. Η παρουσίαση επισημαίνει την ανάγκη συνεργασίας με το κλινικό προσωπικό σε κρίσεις, καθώς και προστασίας των ίδιων των εργαζομένων από συναισθηματική επιβάρυνση και ανεπιθύμητη έκθεση προσωπικών πληροφοριών.

Η κοινότητα χρειάζεται δίκτυο υπηρεσιών

Η συμμετοχή συνδέεται άμεσα με το μοντέλο φροντίδας. Ο ΠΟΥ περιγράφει την κοινοτική ψυχική υγεία ως συνδυασμό υπηρεσιών κοντά στον τόπο όπου οι άνθρωποι ζουν, εργάζονται και σπουδάζουν.

Το δίκτυο περιλαμβάνει Πρωτοβάθμια Φροντίδα και γενικά νοσοκομεία, εξειδικευμένες κοινοτικές υπηρεσίες, κινητές ομάδες, κέντρα ημέρας και υποστήριξη σε χώρους εκτός υγείας, όπως σχολεία και κοινωνικές υπηρεσίες.

Η αποϊδρυματοποίηση απαιτεί σταδιακή μετάβαση, με βελτίωση της νοσοκομειακής φροντίδας και ανάπτυξη αξιόπιστων εναλλακτικών στην κοινότητα. Χρειάζεται σχεδιασμό για στέγαση, βιοπορισμό, υποστήριξη και συνέχεια της περίθαλψης μετά την έξοδο.

Για την αξιολόγηση μιας μεταρρύθμισης, επομένως, η έξοδος από μια δομή είναι ένα μόνο σημείο της διαδρομής. Χρειάζεται να εξετάζεται πού πηγαίνει ο άνθρωπος, ποιος συνεχίζει τη φροντίδα και τι υποστήριξη έχει όταν δυσκολεύεται.

Μεγάλη ανάγκη, περιορισμένοι πόροι

Η συζήτηση εξελίσσεται σε ένα περιβάλλον σημαντικών αναγκών. Στις εκθέσεις που παρουσίασε τον Σεπτέμβριο του 2025, ο ΠΟΥ ανέφερε ότι περισσότεροι από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι ζουν με ψυχικές διαταραχές.

Η διάμεση κρατική δαπάνη για την ψυχική υγεία παρέμενε στο 2% των συνολικών προϋπολογισμών υγείας, χωρίς μεταβολή από το 2017. Λιγότερο από το 10% των χωρών είχε ολοκληρώσει τη μετάβαση σε κοινοτικά μοντέλα.

Τα στοιχεία προέρχονται από διεθνή αποτίμηση και δεν περιγράφουν αυτομάτως την ελληνική χρηματοδότηση ή τις ελληνικές υπηρεσίες. Αναδεικνύουν, ωστόσο, γιατί οι αλλαγές απαιτούν σταθερή επένδυση σε προσωπικό, υπηρεσίες και προστασία δικαιωμάτων.

Η ελληνική αφετηρία: Οι προκλήσεις που αναγνώρισε το εθνικό σχέδιο

Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Ψυχική Υγεία 2021–2030 περιλαμβάνει αποτίμηση προκλήσεων όπως οι γεωγραφικές ανισότητες, τα κενά στις κοινοτικές υπηρεσίες, οι δυσκολίες παραπομπής και η ελλιπής πληροφόρηση για τις ανάγκες των ληπτών υπηρεσιών.

Περιλαμβάνει επίσης εκτίμηση ότι περίπου 75% των εισαγωγών στα ψυχιατρικά νοσοκομεία και στα ψυχιατρικά τμήματα γενικών νοσοκομείων ήταν ακούσιες, σε ενότητα που παραπέμπει σε στοιχεία του 2020.

Η εκτίμηση αυτή δεν αποτελεί μέτρηση για το 2026. Η αξία της για τη σημερινή συζήτηση βρίσκεται στην ανάγκη επικαιροποιημένων, συγκρίσιμων δεδομένων: ποια είναι πλέον η εικόνα, ποιες αλλαγές έχουν εφαρμοστεί και τι αποτέλεσμα έχουν;

Το ίδιο σχέδιο περιγράφει την ανάγκη καλύτερης κοινοτικής κάλυψης και συμμετοχής. Πρόκειται για αφετηρία αξιολόγησης της προόδου, με σαφή διάκριση ανάμεσα στην ιστορική αποτίμηση και στη σημερινή λειτουργία των υπηρεσιών.

Οι νέες μονάδες του 2026 και η διάκριση ανάμεσα στον σχεδιασμό και στη λειτουργία

Στις 28 Απριλίου 2026, το υπουργείο Υγείας ανακοίνωσε προκήρυξη για την ανάπτυξη 40 Μονάδων Ολικής Φροντίδας Ψυχικής Υγείας, με προϋπολογισμό 56 εκατ. ευρώ από το ΕΣΠΑ 2021–2027.

Οι 21 μονάδες αφορούν άτομα με αυτισμό και νευροαναπτυξιακές διαταραχές και οι 19 άτομα με άνοια ή Alzheimer και συναφείς διαταραχές. Ο σχεδιασμός περιλαμβάνει κέντρα ημέρας, κατ’ οίκον φροντίδα μέσω κινητών κλιμακίων και ψυχοκοινωνική υποστήριξη.

Η ανακοίνωση αφορά συγκεκριμένες ομάδες και διαδικασία ανάπτυξης. Δεν τεκμηριώνει από μόνη της ότι όλες οι μονάδες λειτουργούν ήδη.

Η ουσιαστική αποτίμηση χρειάζεται στοιχεία για στελέχωση, ημερομηνίες λειτουργίας, ωράρια, αριθμό ωφελουμένων και συνέχεια της υποστήριξης. Χρειάζεται επίσης να γνωρίζουμε πώς οι ίδιοι οι ωφελούμενοι και οι οικογένειές τους συμμετέχουν στην αξιολόγηση.

Η αξιοπρέπεια κρίνεται και στις δύσκολες στιγμές

Οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας χρειάζονται ιδιαίτερα προσεκτική αξιολόγηση όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται σε κρίση. Τότε αποκτούν μεγαλύτερη σημασία η κατανοητή ενημέρωση, η δυνατότητα έκφρασης των αναγκών του και η προστασία της αξιοπρέπειας.

Οι κατευθύνσεις του ΠΟΥ για κοινοτικές υπηρεσίες συνδέουν τον σχεδιασμό τους με τα διεθνή πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και περιλαμβάνουν χωριστά εργαλεία για υπηρεσίες κρίσης, νοσοκομειακή φροντίδα και υποστηριζόμενη διαβίωση.

Αυτό προσφέρει ένα πλαίσιο για συγκεκριμένες ερωτήσεις: κατανοεί ο άνθρωπος τι του συμβαίνει; Μπορεί να επικοινωνήσει τις προτιμήσεις του; Υπάρχει συνέχεια μετά την οξεία φάση; Οι απαντήσεις χρειάζονται τεκμηρίωση από τη λειτουργία των υπηρεσιών και από την εμπειρία των ανθρώπων που τις χρησιμοποιούν.

Τι χρειάζεται να μετρά μια μεταρρύθμιση

Ο αριθμός δομών, επισκέψεων και διαθέσιμων θέσεων είναι απαραίτητος για την περιγραφή ενός συστήματος. Για να αξιολογηθεί η φροντίδα, χρειάζονται επιπλέον δείκτες που συνδέονται με τη ζωή του ανθρώπου.

Ένας πρακτικός πίνακας αξιολόγησης θα μπορούσε να εξετάζει:

Πεδίο Κρίσιμο ερώτημα
Πρόσβαση Πόσο περιμένει ο άνθρωπος μέχρι την πρώτη αξιολόγηση;
Συνέχεια Υπάρχει συγκεκριμένο σχέδιο παρακολούθησης μετά τη νοσηλεία;
Συμμετοχή Πώς επηρεάζουν οι λήπτες υπηρεσιών τον σχεδιασμό και την αξιολόγηση;
Δικαιώματα Πώς καταγράφονται και διερευνώνται παράπονα ή περιοριστικές πρακτικές;
Καθημερινότητα Τι υποστήριξη υπάρχει για στέγαση, εργασία, σπουδές και κοινωνικές σχέσεις;

Πρόκειται για προτεινόμενα κριτήρια λογοδοσίας, όχι για παρουσίαση ενός ήδη εφαρμοσμένου ενιαίου ελληνικού συστήματος δεικτών.

Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα

Διαβάστε επίσης 

ΠΣΦ: Ανοιχτή συζήτηση για τη φυσικοθεραπεία στην ψυχική υγεία

Αθλητισμός και ψυχική υγεία των παιδιών: Η γονεϊκή πίεση

- Advertisement -

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ