Μελέτη σε 11.380 ενηλίκους με ιστορικό κατάθλιψης εντόπισε ένα ιδιαίτερο προφίλ στο 23% του δείγματος: διαταραγμένα ωράρια ύπνου, έντονη πρωινή κόπωση και εποχικές μεταβολές συνυπήρχαν με πρωιμότερη έναρξη της νόσου και χαμηλότερη αναφερόμενη αποτελεσματικότητα ορισμένων αντικαταθλιπτικών. Τα ευρήματα στηρίζουν τη διερεύνηση ενός κιρκαδικού υποτύπου, ο οποίος χρειάζεται ανεξάρτητη επιβεβαίωση.

Η κατάθλιψη δεν ακολουθεί την ίδια πορεία σε όλους τους ανθρώπους. Διαφορές στα συμπτώματα, στην ηλικία έναρξης και στην ανταπόκριση στη θεραπεία υποδεικνύουν ότι πίσω από την ίδια διάγνωση μπορεί να βρίσκονται διαφορετικοί βιολογικοί μηχανισμοί.
Μια νέα μελέτη εξετάζει αν το σύστημα που οργανώνει τους καθημερινούς ρυθμούς ύπνου και εγρήγορσης μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό ενός ιδιαίτερου προφίλ κατάθλιψης. Οι ερευνητές το ονομάζουν «κιρκαδικό υπότυπο», περιγράφοντας έναν συνδυασμό χαρακτηριστικών που ενδέχεται να αντανακλά βαθύτερη διαταραχή του βιολογικού χρονισμού.
Η εργασία, με πρώτη συγγραφέα την Emiliana Tonini και συνεργάτες από την Australian Genetics of Depression Study, δημοσιεύθηκε διαδικτυακά στις 20 Οκτωβρίου 2026 στο The British Journal of Psychiatry.
Τι εννοούν οι ερευνητές με τον όρο «κιρκαδική κατάθλιψη»
Οι κιρκαδικοί ρυθμοί οργανώνουν λειτουργίες του σώματος σε έναν κύκλο περίπου 24 ωρών. Η προτεινόμενη ερευνητική προσέγγιση εξετάζει αν η απορρύθμισή τους αποτελεί κεντρικό παράγοντα για ένα μέρος των ανθρώπων με καταθλιπτικές διαταραχές.
Το προφίλ περιλαμβάνει καθυστερημένα ωράρια ύπνου, δυσκολία στην πρωινή ενεργοποίηση, υπερβολικό ύπνο κατά τα επεισόδια και εποχικές μεταβολές στη διάθεση και στη συμπεριφορά. Οι ερευνητές διερεύνησαν επίσης συνδέσεις με μεταβολικούς και φλεγμονώδεις παράγοντες.
Πρόκειται για προτεινόμενο ερευνητικό υπότυπο και όχι για καθιερωμένη ξεχωριστή διάγνωση. Η μελέτη επιχειρεί μια πρώτη αξιολόγηση συγκεκριμένων, προσωρινών κριτηρίων, τα οποία μπορεί να αλλάξουν με βάση τα επόμενα ευρήματα.
Η μελέτη σε περισσότερους από 11.000 ενηλίκους
Η ανάλυση αξιοποίησε δεδομένα της Australian Genetics of Depression Study, μιας αυστραλιανής έρευνας για τους γενετικούς και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες της κατάθλιψης και την ανταπόκριση στα αντικαταθλιπτικά.
Οι συμμετέχοντες εντάχθηκαν μέσω προσκλήσεων που βασίζονταν σε αρχεία συνταγογράφησης ή μέσω δημόσιας ενημερωτικής εκστρατείας. Όλοι ανέφεραν ότι είχαν λάβει διάγνωση κατάθλιψης κάποια στιγμή στη ζωή τους.
Η συγκεκριμένη ανάλυση περιέλαβε 11.380 ανθρώπους, με μέση ηλικία 43,8 ετών. Οι γυναίκες αποτελούσαν το 75%. Η ομάδα χρησιμοποίησε δεδομένα που είχαν συλλεχθεί από τον Σεπτέμβριο του 2016 έως τον Σεπτέμβριο του 2018.
Το δείγμα προερχόταν από μια κοόρτη με έντονη παρουσία σοβαρών και υποτροπιαζουσών καταθλιπτικών διαταραχών. Στην ευρύτερη κοόρτη, μόλις το 4% ανέφερε ένα μόνο επεισόδιο, ενώ ο διάμεσος αριθμός επεισοδίων ήταν έξι. Η διάμεση διάρκεια του βαρύτερου επεισοδίου έφθανε τις 12 εβδομάδες.
Επομένως, το ποσοστό του 23% αφορά αυτό το επιλεγμένο δείγμα. Δεν αποτελεί εκτίμηση για το σύνολο των ανθρώπων με κατάθλιψη ούτε για τον γενικό πληθυσμό.
Τα έξι χαρακτηριστικά του κιρκαδικού υποτύπου
Οι ερευνητές κατέταξαν στην κιρκαδική ομάδα όσους πληρούσαν τουλάχιστον τρία από έξι χαρακτηριστικά:
- Εποχικότητα: σημαντικές μεταβολές ανά εποχή στον ύπνο, στην κοινωνική δραστηριότητα, στη διάθεση, στο βάρος, στην όρεξη και στην ενέργεια.
- Καθυστερημένο μέσο σημείο ύπνου: αργότερη ώρα στο χρονικό μέσο μεταξύ ύπνου και αφύπνισης, σε ημέρες χωρίς εργασία.
- Κοινωνικό τζετ λαγκ: διαφορά στον χρονισμό του ύπνου μεταξύ εργάσιμων και ελεύθερων ημερών.
- Βραδινός χρονότυπος: σαφής προτίμηση για βραδινή δραστηριότητα και αργότερο καθημερινό ωράριο.
- Υπερυπνία: πολύ περισσότερος ύπνος από το συνηθισμένο κατά το βαρύτερο καταθλιπτικό επεισόδιο.
- Πρωινή κόπωση: πολύ έντονη κούραση στο πρώτο μισάωρο μετά την πρωινή αφύπνιση.
Για την εποχικότητα, η ομάδα χρησιμοποίησε σχετικό ερωτηματολόγιο και όριο τουλάχιστον 11 μονάδων. Για τον χρονισμό του ύπνου και το κοινωνικό τζετ λαγκ, προσάρμοσε τα όρια στην ηλικία.
| Ηλικία | Καθυστερημένο μέσο σημείο ύπνου | Διαφορά ελεύθερων από εργάσιμες ημέρες |
|---|---|---|
| 18–24 ετών | Μετά τις 06:00 | Τουλάχιστον 2,5 ώρες |
| 25–34 ετών | Μετά τις 05:30 | Τουλάχιστον 2,25 ώρες |
| 35–64 ετών | Μετά τις 05:00 | Τουλάχιστον 2 ώρες |
| 65 ετών και άνω | Μετά τις 04:30 | Τουλάχιστον 1,25 ώρα |
Τα όρια αυτά εξυπηρετούν τον ερευνητικό ορισμό. Δεν συνιστούν αυτοτελές εργαλείο αυτοδιάγνωσης.
Ποια συμπτώματα εμφανίζονταν συχνότερα
Συνολικά, 2.604 συμμετέχοντες, περίπου το 23%, πληρούσαν τα κριτήρια. Η μέση ηλικία τους ήταν 37,9 έτη και το 80% ήταν γυναίκες.
Στην ομάδα αυτή, η υπερυπνία ήταν το συχνότερο χαρακτηριστικό, με ποσοστό 84%, και ακολουθούσε η πρωινή κόπωση με 83%. Το 68% ανέφερε βραδινό χρονότυπο, το 42% καθυστερημένο μέσο σημείο ύπνου και το 41% εποχικότητα. Το κοινωνικό τζετ λαγκ αφορούσε το 35%.
Ο συχνότερος συνδυασμός περιλάμβανε υπερυπνία, πρωινή κόπωση και βραδινό χρονότυπο.
Για την κύρια ανάλυση αρκούσαν διαθέσιμα δεδομένα σε τουλάχιστον τρία κριτήρια. Οι ερευνητές πραγματοποίησαν επίσης συμπληρωματική ανάλυση σε 8.728 άτομα με πλήρη στοιχεία και για τα έξι.
Πρωιμότερη έναρξη και βαρύτερη κλινική εικόνα
Οι άνθρωποι της κιρκαδικής ομάδας ανέφεραν ότι η κατάθλιψη άρχισε, κατά μέσο όρο, στα 18,7 έτη, έναντι 23,2 ετών στην υπόλοιπη ομάδα.
Παράλληλα, παρουσίαζαν υψηλότερες βαθμολογίες ψυχολογικής επιβάρυνσης, σωματικών ενοχλημάτων και αυτοκτονικού ιδεασμού. Ανέφεραν επίσης περισσότερες εμπειρίες που έμοιαζαν με υπομανία ή μανία, καθώς και ψυχωσικού τύπου εμπειρίες.
Οι περιγραφές αυτές αφορούν απαντήσεις σε ερωτηματολόγια. Δεν ισοδυναμούν αυτομάτως με διάγνωση διπολικής ή ψυχωσικής διαταραχής.
Ωστόσο, το 12% της κιρκαδικής ομάδας δήλωσε προηγούμενη διάγνωση διπολικής διαταραχής, έναντι 9% στην άλλη ομάδα. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν επίσης συχνότερα αύξηση βάρους κατά τα καταθλιπτικά επεισόδια.
Οι μεγαλύτερες διαφορές μεταξύ των ομάδων αφορούσαν την ηλικία και την ηλικία έναρξης της κατάθλιψης.
Χαμηλότερη αναφερόμενη αποτελεσματικότητα των SSRI και SNRI
Η ομάδα εξέτασε τις εμπειρίες των συμμετεχόντων με δέκα αντικαταθλιπτικά. Σε αυτά περιλαμβάνονταν πέντε εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης, οι SSRI, τρεις αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης και νοραδρεναλίνης, οι SNRI, καθώς και η μιρταζαπίνη και η αμιτριπτυλίνη.
Οι συμμετέχοντες βαθμολόγησαν το όφελος ως ανύπαρκτο, μέτριο ή πολύ καλό. Όταν είχαν δοκιμάσει περισσότερα φάρμακα της ίδιας κατηγορίας, η ανάλυση κράτησε την υψηλότερη βαθμολογία αποτελεσματικότητας.
Ο κιρκαδικός υπότυπος συνδέθηκε με χαμηλότερη αναφερόμενη αποτελεσματικότητα:
| Κατηγορία | Λόγος πιθανοτήτων | Διάστημα εμπιστοσύνης 95% |
|---|---|---|
| SSRI | 0,88 | 0,82–0,94 |
| SNRI | 0,89 | 0,83–0,97 |
Οι αριθμοί αποτυπώνουν συσχετίσεις στο στατιστικό μοντέλο. Δεν σημαίνουν ότι τα φάρμακα είναι κατά 12% ή 11% λιγότερο αποτελεσματικά για κάθε ασθενή.
Για τη μιρταζαπίνη και την αμιτριπτυλίνη, η μελέτη δεν εντόπισε στατιστικά σημαντική διαφορά. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι αποτελούν καλύτερη θεραπευτική επιλογή για τον συγκεκριμένο υπότυπο.
Η έρευνα βασίστηκε σε αναδρομικές αξιολογήσεις των συμμετεχόντων και δεν συνέκρινε θεραπείες σε τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμή.
Περισσότερες αναφορές ανεπιθύμητων ενεργειών
Οι συμμετέχοντες της κιρκαδικής ομάδας ανέφεραν συχνότερα ένα ευρύ φάσμα συμπτωμάτων κατά τη λήψη αντικαταθλιπτικών.
Ανάμεσά τους περιλαμβάνονταν υπνηλία, κόπωση, δυσκολία στον ύπνο, ναυτία, ζάλη, πονοκέφαλος, εφίδρωση, τρόμος, ξηροστομία, δυσκοιλιότητα, διάρροια, θολή όραση, μυϊκός πόνος, ρινόρροια, ανησυχία, διέγερση, μειωμένη σεξουαλική επιθυμία και αύξηση βάρους.
Οι αναφορές περιλάμβαναν επίσης αυτοκτονικές σκέψεις και απόπειρα αυτοκτονίας. Επειδή η μελέτη στηρίζεται σε αυτοαναφορές και παρατήρηση, δεν μπορεί να αποδώσει αιτιωδώς αυτά τα συμβάντα στη φαρμακευτική αγωγή.
Η ανάλυση δεν έδειξε σημαντική συσχέτιση με εξάνθημα, απώλεια βάρους ή τις γενικές επιλογές «άλλες ανεπιθύμητες ενέργειες» και «καμία ανεπιθύμητη ενέργεια».
Το γενετικό προφίλ: Ύπνος, ψυχική υγεία και μεταβολισμός
Οι ερευνητές ανέλυσαν DNA από δείγματα σάλιου και υπολόγισαν πολυγονιδιακές βαθμολογίες. Οι δείκτες αυτοί συνδυάζουν την επίδραση πολλών γενετικών παραλλαγών που συνδέονται με μια πάθηση ή ένα χαρακτηριστικό.
Η κιρκαδική ομάδα παρουσίαζε υψηλότερες βαθμολογίες γενετικής προδιάθεσης για ΔΕΠΥ, μείζονα κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές και διπολική διαταραχή. Αντίστοιχες συσχετίσεις προέκυψαν για τον δείκτη μάζας σώματος, τα τριγλυκερίδια, την αντίσταση στην ινσουλίνη και την ιντερλευκίνη-6.
| Γενετική βαθμολογία | Λόγος πιθανοτήτων σύνδεσης με τον κιρκαδικό υπότυπο | Διάστημα εμπιστοσύνης 95% |
|---|---|---|
| ΔΕΠΥ | 1,11 | 1,06–1,17 |
| Μείζων κατάθλιψη | 1,11 | 1,06–1,16 |
| Άγχος | 1,10 | 1,04–1,15 |
| Διπολική διαταραχή | 1,09 | 1,04–1,14 |
| Δείκτης μάζας σώματος | 1,09 | 1,05–1,14 |
| Τριγλυκερίδια | 1,10 | 1,06–1,16 |
| Ιντερλευκίνη-6 | 1,08 | 1,03–1,13 |
| Αντίσταση στην ινσουλίνη | 1,08 | 1,04–1,13 |
| Καθυστερημένο μέσο σημείο ύπνου | 1,15 | 1,10–1,21 |
| Αϋπνία | 1,08 | 1,03–1,13 |
Οι εκτιμήσεις αφορούν αύξηση κατά μία τυπική απόκλιση στη σχετική γενετική βαθμολογία. Δεν περιγράφουν την πιθανότητα να εμφανίσει ένα συγκεκριμένο άτομο τις παραπάνω παθήσεις.
Η ομάδα βρήκε επίσης σύνδεση με γενετική προδιάθεση προς βραδινό χρονότυπο. Ο σχετικός λόγος πιθανοτήτων ήταν 0,68, επειδή η βαθμολογία είχε κατεύθυνση προς την πρωινή προτίμηση: χαμηλότερη τιμή αντιστοιχούσε σε μεγαλύτερη τάση προς τη βραδινή δραστηριότητα.
Ποιες γενετικές συσχετίσεις δεν επιβεβαιώθηκαν
Ορισμένα αρχικά ευρήματα δεν παρέμειναν στατιστικά σημαντικά μετά τη διόρθωση για τις πολλαπλές συγκρίσεις.
Σε αυτά περιλαμβάνονταν οι βαθμολογίες για σχιζοφρένεια, ημικρανία, C-αντιδρώσα πρωτεΐνη, διαβήτη τύπου 2, στεφανιαία νόσο, ινσουλίνη νηστείας, ασθενέστερη ημερήσια εναλλαγή ανάπαυσης και δραστηριότητας και μικρότερη διάρκεια ύπνου. Το ίδιο ίσχυσε για την αρχική συσχέτιση με χαμηλότερη HDL χοληστερόλη.
Η ανάλυση δεν έδειξε σημαντικές συνδέσεις με τις γενετικές βαθμολογίες για αυτισμό, νευρωτισμό, ιντερλευκίνες 10, 1β και 12, γλυκόζη νηστείας, TNF-α ή γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη.
Η διάκριση αυτή περιορίζει τον κίνδυνο υπερερμηνείας: η μελέτη δεν υποστηρίζει γενικευμένη σύνδεση του υποτύπου με κάθε ψυχιατρικό, μεταβολικό ή φλεγμονώδες χαρακτηριστικό.
Πώς διαφέρει από την άτυπη και τη διπολική κατάθλιψη
Η υπερυπνία, η αύξηση βάρους και τα σωματικά συμπτώματα εμφανίζονται και σε άλλα καταθλιπτικά προφίλ. Οι συγγραφείς αναγνωρίζουν την επικάλυψη με την άτυπη κατάθλιψη, την ανοσομεταβολική κατάθλιψη και τη διπολική κατάθλιψη.
Ωστόσο, περίπου 1.400 συμμετέχοντες με άτυπη κατάθλιψη ανήκαν στη μη κιρκαδική ομάδα. Επιπλέον, περίπου 700 περιπτώσεις διπολικής διαταραχής δεν πληρούσαν τα κιρκαδικά κριτήρια.
Οι ερευνητές προτείνουν, επομένως, ένα προφίλ που διαπερνά τις υπάρχουσες διαγνωστικές κατηγορίες. Η έμφαση στον χρονισμό ύπνου και εγρήγορσης αποσκοπεί στον εντοπισμό πιθανών κοινών βιολογικών μηχανισμών από νωρίς στην πορεία της νόσου.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή η διπολική διαταραχή μπορεί να εμφανιστεί αρχικά με καταθλιπτικά επεισόδια, πριν από την εκδήλωση υπομανίας ή μανίας. Η παρούσα μελέτη, όμως, δεν αποδεικνύει ότι τα κιρκαδικά κριτήρια προβλέπουν αυτή την εξέλιξη.
Τι μπορεί να σημαίνει για τη θεραπεία
Οι συγγραφείς προτείνουν να εξεταστεί αν οι άνθρωποι με το συγκεκριμένο προφίλ ωφελούνται περισσότερο από παρεμβάσεις που στοχεύουν τον κιρκαδικό χρονισμό.
Στις ερευνητικές κατευθύνσεις περιλαμβάνονται η έκθεση στο φως την ημέρα, ο περιορισμός του νυχτερινού φωτισμού, η σταθερότητα του ωραρίου ύπνου και εγρήγορσης, καθώς και παρεμβάσεις με μελατονίνη ή ουσίες που δρουν στους υποδοχείς της.
Η συγκεκριμένη μελέτη δεν δοκίμασε αυτές τις θεραπείες και δεν απέδειξε υπεροχή τους έναντι των αντικαταθλιπτικών. Η πιθανή θεραπευτική αξία του υποτύπου χρειάζεται προοπτικές μελέτες και συγκριτικές κλινικές δοκιμές.
Οι περιορισμοί που καθορίζουν την ερμηνεία
Η έρευνα έχει συγχρονικό σχεδιασμό. Καταγράφει συσχετίσεις, χωρίς να καθορίζει αν οι διαταραχές των ρυθμών προηγούνται της κατάθλιψης, προκύπτουν από αυτήν ή αλληλεπιδρούν μαζί της.
Οι πληροφορίες προέρχονταν από ερωτηματολόγια. Η ανάκληση παλαιότερων συμπτωμάτων και θεραπευτικών εμπειριών μπορεί να εισάγει σφάλματα. Παράλληλα, οι ερευνητές δεν μέτρησαν άμεσα τον εσωτερικό κιρκαδικό χρονισμό, για παράδειγμα μέσω της ώρας έναρξης έκκρισης μελατονίνης.
Η γενετική ανάλυση περιέλαβε μόνο άτομα ευρωπαϊκής καταγωγής, περιορίζοντας τη γενίκευση σε άλλους πληθυσμούς. Η έντονη παρουσία γυναικών και υποτροπιάζουσας κατάθλιψης επηρεάζει επίσης την αντιπροσωπευτικότητα.
Τα έξι κριτήρια είχαν ίσο βάρος και ο συνδυασμός τους παραμένει διερευνητικός. Τα περισσότερα αφορούσαν συνήθεις συμπεριφορές, ενώ η υπερυπνία αφορούσε ειδικά το καταθλιπτικό επεισόδιο.
Επιπλέον, όταν η ανάλυση περιορίστηκε σε όσους πληρούσαν τα αυτοαναφερόμενα κριτήρια μείζονος κατάθλιψης, τρία γενετικά ευρήματα και ένα εύρημα θεραπευτικής ανταπόκρισης έχασαν τη στατιστική σημαντικότητά τους μετά τη διόρθωση. Το γενικό μοτίβο παρέμεινε παρόμοιο, αλλά η μεταβολή δείχνει την ανάγκη επιβεβαίωσης.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Κατάθλιψη: Τι συνέβη όταν ασθενείς έκοψαν τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα
Κατάθλιψη: Ο FDA επιταχύνει την ανάπτυξη ψυχεδελικών θεραπειών

