Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή στην εφηβεία μπορεί να γίνει βαθιά παρεμβατική, όχι μόνο για το ίδιο το παιδί αλλά και για ολόκληρη την οικογένεια.
Οι τελετουργίες αλλάζουν μορφή, προσαρμόζονται, μεταμφιέζονται και συχνά επιστρέφουν με νέο πρόσωπο, ακόμη κι όταν μια παλιά συμπεριφορά δείχνει να υποχωρεί. Αυτός είναι και ο λόγος που πολλοί γονείς νιώθουν ότι, ενώ προσπαθούν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα, στην πραγματικότητα κυνηγούν διαρκώς τα συμπτώματά του χωρίς να αγγίζουν τον πυρήνα.
Σε μια χαρακτηριστική περίπτωση, μια 15χρονη με ΙΨΔ εμφανίζει μεταβαλλόμενους καταναγκασμούς: μέτρημα, επαναλαμβανόμενες κινήσεις, συγκεκριμένη σειρά σε καθημερινές συνήθειες, ανάγκη να τοποθετεί τα αντικείμενα στο δωμάτιό της με πολύ συγκεκριμένο τρόπο. Παρότι έχει ήδη κάνει δύο κύκλους ιδιωτικής θεραπείας, η κατάσταση συνεχίζει να επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητά της, το σχολείο, την απόλαυση της ανάγνωσης και το άγχος της για τον κόσμο γύρω της.
Όταν η ΙΨΔ αρχίζει να καταλαμβάνει την καθημερινή ζωή
Η ΙΨΔ δεν εξαντλείται στις πιο εμφανείς τελετουργίες. Μπορεί να επηρεάσει βαθιά λειτουργίες που σε άλλους ανθρώπους μοιάζουν αυτόματες και αυτονόητες. Η συγκεκριμένη έφηβη δεν μπορεί πια να διαβάσει ένα βιβλίο χωρίς να επιστρέφει καταναγκαστικά στις ίδιες γραμμές, με αποτέλεσμα να έχει σταματήσει να διαβάζει για ευχαρίστηση. Το πρωινό της πρόγραμμα γίνεται όλο και πιο δύσκολο, καθώς οι τελετουργίες την καθυστερούν και την οδηγούν συχνά να αργεί στο σχολείο.
Η ίδια δυσκολία επεκτείνεται και στην τάξη, όπου το απλό γράψιμο σημειώσεων μετατρέπεται σε δοκιμασία, επειδή νιώθει την ανάγκη να σβήνει και να ξαναγράφει λέξεις ξανά και ξανά. Παράλληλα, το άγχος της φαίνεται να διαχέεται και σε μεγαλύτερα κοινωνικά ζητήματα, όπως ο πόλεμος, η κλιματική κρίση και η πολιτική αστάθεια, θέματα που την επηρεάζουν εντονότερα απ’ όσο θα περίμενε κανείς.
Γιατί η εφηβεία είναι περίοδος υψηλού κινδύνου
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η εφηβεία αποτελεί μία από τις περιόδους κατά τις οποίες η ΙΨΔ μπορεί να εμφανιστεί ή να επιδεινωθεί με ιδιαίτερη ένταση. Δεν πρόκειται για τυχαία συγκυρία. Η εφηβεία είναι περίοδος μετάβασης, αλλαγής, αυξημένων απαιτήσεων και μεγαλύτερης αίσθησης ευθύνης. Και αυτή ακριβώς η εσωτερική πίεση συνδέεται στενά με τον τρόπο που λειτουργεί η διαταραχή.
Παιδιά και έφηβοι που είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι, υπεύθυνοι ή τείνουν να ανησυχούν έντονα για το αν κάτι κακό μπορεί να συμβεί, συχνά βιώνουν τις ενοχλητικές σκέψεις ως απειλή που πρέπει οπωσδήποτε να εξουδετερωθεί. Η ΙΨΔ εμφανίζεται τότε σαν ένας μηχανισμός μικροελέγχου μέσα σε έναν κόσμο που μοιάζει ολοένα πιο αβέβαιος και δύσκολα διαχειρίσιμος.
Γιατί οι τελετουργίες αλλάζουν και επιστρέφουν
Ένα από τα πιο δύσκολα χαρακτηριστικά της ΙΨΔ είναι ότι μπορεί να αλλάζει σχήμα. Μια τελετουργία μπορεί να μειωθεί, αλλά στη θέση της να εμφανιστεί μια άλλη, εξίσου επίμονη. Αυτό κάνει πολλούς γονείς να αισθάνονται πως η θεραπεία χτυπά μόνο την επιφάνεια του προβλήματος.
Η ουσία είναι ότι η ΙΨΔ δεν συντηρείται από τη συγκεκριμένη μορφή του καταναγκασμού, αλλά από τον μηχανισμό που τον γεννά: την πεποίθηση ότι η σκέψη έχει υπερβολική σημασία, ότι κάτι κακό μπορεί να συμβεί αν δεν γίνει η τελετουργία και ότι το άτομο οφείλει να δράσει για να αποτρέψει τον κίνδυνο. Αν αυτό το υπόστρωμα δεν αντιμετωπιστεί θεραπευτικά, τότε οι τελετουργίες μπορούν πράγματι να επιστρέφουν με νέα μορφή.
Η θεραπεία που προτείνεται συχνότερα
Η προτεινόμενη θεραπευτική προσέγγιση για την ΙΨΔ είναι η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, με βασικό στοιχείο την έκθεση και παρεμπόδιση της αντίδρασης, γνωστή ως Exposure and Response Prevention, ή ERP. Πρόκειται για προσέγγιση που δεν περιορίζεται στην απλή συζήτηση γύρω από το πρόβλημα, αλλά στηρίζεται στη βιωματική εμπειρία.
Ο στόχος είναι το άτομο να μάθει, σταδιακά και με ασφάλεια, να έρχεται σε επαφή με το άγχος που προκαλεί η ιδεοληπτική σκέψη χωρίς να εκτελεί τον καταναγκασμό. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το παιδί βιώνει κάτι πολύ σημαντικό: ότι το άγχος, όσο έντονο κι αν μοιάζει εκείνη τη στιγμή, δεν ανεβαίνει ασταμάτητα και τελικά μειώνεται από μόνο του. Η ΙΨΔ λέει στον έφηβο πως αν δεν κάνει την τελετουργία, κάτι τρομερό θα συμβεί ή το άγχος θα γίνει αφόρητο. Η θεραπεία έρχεται να αποδείξει στην πράξη ότι αυτό δεν ισχύει.
Οι ενοχλητικές σκέψεις δεν είναι ο κίνδυνος
Ένα από τα κεντρικά σημεία της θεραπείας είναι να βοηθηθεί ο έφηβος να καταλάβει ότι οι ενοχλητικές σκέψεις δεν είναι από μόνες τους επικίνδυνες. Οι περισσότεροι άνθρωποι βιώνουν κατά καιρούς ανεπιθύμητες ή παράξενες σκέψεις. Η διαφορά στην ΙΨΔ είναι ότι αυτές οι σκέψεις αποκτούν υπερβολικό βάρος και αντιμετωπίζονται σαν να έχουν ιδιαίτερη σημασία ή σαν να απαιτούν άμεση αντίδραση.
Η θεραπευτική δουλειά επικεντρώνεται στο να αποσυνδεθεί η σκέψη από την αίσθηση ευθύνης και από την ανάγκη άμεσης δράσης. Στόχος είναι να ενισχυθεί η πεποίθηση ότι το πρόβλημα είναι η ίδια η ανησυχία και όχι κάποιος πραγματικός, άμεσος κίνδυνος. Με άλλα λόγια, το παιδί χρειάζεται να μάθει ότι μια ενοχλητική σκέψη είναι απλώς μια σκέψη και όχι εντολή.
Όταν μια προηγούμενη θεραπεία δεν βοήθησε
Το γεγονός ότι ένα παιδί έχει ήδη κάνει θεραπεία χωρίς σαφές αποτέλεσμα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η θεραπευτική προσέγγιση δεν μπορεί να λειτουργήσει. Είναι πιθανό η προηγούμενη δουλειά να μην ήταν αρκετά βιωματική, να μην περιλάμβανε ουσιαστικά ERP ή να μην ταίριαξε ο θεραπευτής με τον συγκεκριμένο έφηβο.
Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο για τους γονείς: η αποτυχία μιας προηγούμενης προσπάθειας δεν πρέπει να οδηγεί εύκολα σε παραίτηση. Η ΙΨΔ είναι σύνθετη διαταραχή και χρειάζεται συχνά εξειδικευμένη υποστήριξη από επαγγελματία που γνωρίζει σε βάθος τη διαχείρισή της και εφαρμόζει θεραπεία με σαφή δομή και εμπειρική τεκμηρίωση.
Ο ρόλος του σχολείου είναι βοηθητικός, όχι θεραπευτικός
Το γεγονός ότι το σχολείο προσφέρει επιπλέον χρόνο και δείχνει κατανόηση είναι πολύτιμο. Μπορεί να μειώνει την πίεση και να στηρίζει τη λειτουργικότητα του παιδιού μέσα στη σχολική μέρα. Όμως η σχολική στήριξη δεν μπορεί να αντικαταστήσει την εξειδικευμένη θεραπεία.
Η ΙΨΔ χρειάζεται παρέμβαση που στοχεύει στον μηχανισμό της διαταραχής. Το σχολείο μπορεί να διευκολύνει, να προσαρμόσει και να προστατεύσει σε πρακτικό επίπεδο, αλλά δεν μπορεί να λύσει μόνο του το βασικό πρόβλημα. Για αυτό και όσο πιο έγκαιρα υπάρξει σωστή θεραπευτική αντιμετώπιση, τόσο περισσότερες πιθανότητες υπάρχουν να περιοριστεί η περαιτέρω επιβάρυνση.
Υπάρχει πραγματική ελπίδα βελτίωσης
Παρότι η εικόνα μιας έφηβης που χάνει σταδιακά τη χαρά της ανάγνωσης, δυσκολεύεται στο σχολείο και μπλοκάρεται από καθημερινές τελετουργίες είναι βαθιά οδυνηρή, η προοπτική βελτίωσης είναι υπαρκτή. Με τη σωστή θεραπευτική προσέγγιση, οι έφηβοι με ΙΨΔ μπορούν να μάθουν να αναγνωρίζουν τις ενοχλητικές σκέψεις χωρίς να τις υπακούν και χωρίς να οργανώνουν τη ζωή τους γύρω από τον φόβο τους.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται το πραγματικό ζητούμενο: όχι απλώς να εξαφανιστεί ένα σύμπτωμα, αλλά να αρχίσει το παιδί να παίρνει πίσω κομμάτια της ζωής του. Τον χρόνο του, την προσοχή του, την ελευθερία του να διαβάζει, να γράφει, να πηγαίνει σχολείο και να υπάρχει χωρίς η ΙΨΔ να καθορίζει κάθε μικρή του κίνηση.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Τι είναι η διαταραχή υπερβολικής ονειροπόλησης – Πώς επηρεάζει;
Οκτώ ψυχιατρικές διαταραχές έχουν κοινή γενετική βάση
