Δεν κρίνουμε τους ανθρώπους μόνο από τις πράξεις τους, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο τους αντιμετωπίζουν οι γύρω τους. Νέα θεωρητική μελέτη του Kobe University δείχνει ότι αυτός ο μηχανισμός μπορεί να συμβάλλει στη σταθεροποίηση της συνεργασίας μέσα σε μεγάλες κοινωνικές ομάδες, αλλά ενδέχεται επίσης να ενισχύει τον αποκλεισμό και το bullying.
Το πώς μας συμπεριφέρονται οι άλλοι μπορεί να επηρεάζει τη φήμη και την κοινωνική εικόνα μας, ακόμη και όταν οι παρατηρητές δεν γνωρίζουν προσωπικά τίποτα για εμάς.
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα μιας νέας θεωρητικής μελέτης με επικεφαλής ερευνητές του Kobe University, η οποία επιχειρεί να εξηγήσει γιατί η συνεργασία μπορεί να παραμένει σταθερή ακόμη και μέσα σε μεγάλες κοινωνικές ομάδες, όπου οι άνθρωποι συχνά έχουν διαφορετικές απόψεις για το ποιος είναι «καλός», αξιόπιστος ή άξιος βοήθειας.
Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) και βασίζεται σε μαθηματικά και υπολογιστικά μοντέλα κοινωνικής συμπεριφοράς. Επομένως, τα αποτελέσματα δεν αποδεικνύουν ακόμη ότι οι άνθρωποι λειτουργούν ακριβώς έτσι στην πραγματική ζωή, αλλά προτείνουν έναν πιθανό μηχανισμό μέσω του οποίου διαμορφώνονται και συγχρονίζονται οι κοινωνικές φήμες και αξιολογήσεις.
Δεν μετρά μόνο τι κάνουμε, αλλά και τι μας κάνουν
Στα περισσότερα μοντέλα κοινωνικής συνεργασίας, η φήμη ενός ανθρώπου μεταβάλλεται κυρίως ανάλογα με τις δικές του πράξεις.
Αν, για παράδειγμα, κάποιος βοηθά έναν άλλο άνθρωπο, θεωρείται πιο συνεργάσιμος. Αν αρνηθεί να βοηθήσει, η αξιολόγησή του μπορεί να επιδεινωθεί.
Η ομάδα της κοινωνικής ψυχολόγου Yukari Jessica Tham εξέτασε όμως κάτι διαφορετικό: τι συμβαίνει όταν οι παρατηρητές ενημερώνουν ταυτόχρονα όχι μόνο τη γνώμη τους για εκείνον που προσφέρει ή αρνείται βοήθεια, αλλά και για τον άνθρωπο που τη δέχεται.
Με άλλα λόγια, αν κάποιος δει τον Α να βοηθά τον Β, μπορεί να συμπεράνει όχι μόνο ότι ο Α είναι καλός ή συνεργάσιμος, αλλά και ότι ο Β πιθανότατα είναι άξιος βοήθειας.
Η συμπεριφορά των άλλων λειτουργεί σαν κοινωνικό σήμα
Αυτό σημαίνει ότι η στάση τρίτων ανθρώπων απέναντι σε κάποιο πρόσωπο μπορεί να λειτουργεί σαν ένα είδος κοινωνικής πληροφορίας.
Αν ένας άνθρωπος δέχεται βοήθεια, οι υπόλοιποι μπορεί να θεωρήσουν ότι υπάρχει λόγος για τον οποίο οι άλλοι τον εμπιστεύονται ή τον εκτιμούν.
Αντίθετα, εάν κάποιος συστηματικά δεν δέχεται βοήθεια, ένας παρατηρητής μπορεί να σχηματίσει αρνητικότερη εικόνα για εκείνον, ακόμη και χωρίς να γνωρίζει τι έχει προηγηθεί.
Η Tham εξηγεί ότι με αυτό τον τρόπο οι άνθρωποι μπορούν να αποκτούν πληροφορίες για τη φήμη ενός προσώπου απλώς παρατηρώντας πώς το αντιμετωπίζουν οι άλλοι, χωρίς να χρειάζεται να προηγηθεί κουτσομπολιό, άμεση ενημέρωση ή κάποιος κεντρικός κοινωνικός μηχανισμός.
Τι είναι το “recipient image scoring”
Οι ερευνητές εντόπισαν έναν ιδιαίτερα αποτελεσματικό κανόνα, τον οποίο ονόμασαν recipient image scoring (RIS).
Η λογική του είναι εξαιρετικά απλή:
αν κάποιος δέχεται βοήθεια, η κοινωνική αξιολόγησή του βελτιώνεται· αν δεν δέχεται βοήθεια, επιδεινώνεται.
Το σύστημα αυτό επιτρέπει στις διαφορετικές απόψεις που έχουν οι άνθρωποι για ένα πρόσωπο να πλησιάζουν μεταξύ τους με την πάροδο του χρόνου.
Έτσι, μειώνεται η πιθανότητα να δημιουργηθούν εντελώς αντικρουόμενες «εκδοχές» της φήμης του ίδιου ανθρώπου μέσα στην κοινωνική ομάδα.
Γιατί η συνεργασία γίνεται δύσκολη στις μεγάλες ομάδες
Σε μια σχέση δύο ανθρώπων, είναι σχετικά εύκολο να θυμάται κάποιος τη συμπεριφορά του άλλου και να αποφασίζει ανάλογα εάν θα συνεργαστεί μαζί του.
Σε μια μεγάλη κοινότητα όμως, η κατάσταση γίνεται πολύ πιο σύνθετη.
Διαφορετικοί άνθρωποι βλέπουν διαφορετικές συμπεριφορές, έχουν διαφορετικές εμπειρίες και σχηματίζουν διαφορετικές απόψεις για το ίδιο πρόσωπο.
Όσο αυτές οι αξιολογήσεις αποκλίνουν, τόσο δυσκολότερο γίνεται να λειτουργήσει ένας σταθερός μηχανισμός έμμεσης αμοιβαιότητας — δηλαδή η τάση μας να βοηθάμε ανθρώπους που θεωρούνται αξιόπιστοι ή συνεργάσιμοι, ακόμη κι αν δεν μας έχουν βοηθήσει προσωπικά στο παρελθόν.
Η διπλή ενημέρωση της φήμης μπορεί να λειτουργεί ως “κόλλα”
Η βασική καινοτομία του νέου μοντέλου είναι η λεγόμενη dual reputation update, δηλαδή η ταυτόχρονη ενημέρωση της φήμης τόσο του ατόμου που ενεργεί όσο και εκείνου που δέχεται τη συγκεκριμένη συμπεριφορά.
Οι προσομοιώσεις έδειξαν ότι αυτή η μικρή αλλαγή μπορεί να έχει μεγάλη επίδραση.
Όταν οι παρατηρητές αξιολογούν και τις δύο πλευρές μιας κοινωνικής αλληλεπίδρασης, οι διαφορετικές γνώμες τείνουν να συγκλίνουν περισσότερο και η συνεργασία γίνεται ευκολότερο να διατηρηθεί.
Το εύρημα έρχεται να προστεθεί σε προηγούμενες θεωρητικές μελέτες που έχουν δείξει ότι η ενημέρωση της φήμης του αποδέκτη μπορεί να ενισχύσει τη σταθερότητα της συνεργασίας και να βοηθήσει μια κοινωνική ομάδα να διορθώνει γρηγορότερα λάθη στις αξιολογήσεις της.
Πάνω από ένα εκατομμύριο πιθανοί κοινωνικοί κανόνες
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τον υπερυπολογιστή Fugaku στην Ιαπωνία για να εξετάσουν περισσότερους από ένα εκατομμύριο διαφορετικούς συνδυασμούς κοινωνικών κανόνων.
Στόχος ήταν να διαπιστώσουν ποιοι από αυτούς μπορούσαν ταυτόχρονα να υποστηρίξουν υψηλά επίπεδα συνεργασίας και να παραμείνουν εξελικτικά σταθεροί.
Η ανάλυση εντόπισε 61 κοινωνικούς κανόνες που πληρούσαν και τις δύο προϋποθέσεις.
Το εντυπωσιακό στοιχείο ήταν ότι και οι 61 περιλάμβαναν κάποια μορφή διπλής ενημέρωσης της φήμης — δηλαδή αξιολόγηση τόσο αυτού που βοηθά όσο και αυτού που δέχεται τη βοήθεια.
Για τους ερευνητές, το αποτέλεσμα υποδηλώνει ότι η αξιολόγηση του αποδέκτη μιας κοινωνικής πράξης μπορεί να αποτελεί πολύ πιο θεμελιώδη μηχανισμό για τη διατήρηση της συνεργασίας απ’ όσο είχε θεωρηθεί μέχρι σήμερα.
Δεν χρειάζεται πάντα κουτσομπολιό για να δημιουργηθεί κοινή άποψη
Μέχρι σήμερα, πολλά θεωρητικά μοντέλα επιχειρούσαν να εξηγήσουν πώς δημιουργείται μια κοινή κοινωνική εικόνα μέσω πρόσθετων μηχανισμών.
Σε αυτούς περιλαμβάνονται:
- το κουτσομπολιό,
- η ανταλλαγή πληροφοριών,
- η δημόσια καταγραφή της συμπεριφοράς
- και οι θεσμοί που δημιουργούν κοινά αποδεκτές αξιολογήσεις.
Η νέα μελέτη δεν υποστηρίζει ότι αυτοί οι μηχανισμοί είναι περιττοί.
Δείχνει όμως ότι η ίδια η παρατήρηση του τρόπου με τον οποίο οι άλλοι αντιμετωπίζουν ένα πρόσωπο μπορεί από μόνη της να περιορίζει τις διαφωνίες γύρω από τη φήμη του.
Οι συγγραφείς θεωρούν μάλιστα πιθανό οι διαφορετικοί αυτοί μηχανισμοί να εξελίχθηκαν παράλληλα και να λειτουργούν συμπληρωματικά.
Ένας μηχανισμός που μπορεί να εξηγεί και το φαινόμενο του παρατηρητή
Τα ευρήματα προσφέρουν επίσης μια πιθανή θεωρητική οπτική για κοινωνικά φαινόμενα όπως το bystander effect, όπου οι άνθρωποι επηρεάζονται από την αντίδραση των γύρω τους όταν αποφασίζουν εάν πρέπει να βοηθήσουν κάποιον.
Αν οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τη συμπεριφορά των άλλων ως πληροφορία για το πόσο «άξιος βοήθειας» είναι κάποιος, τότε η αδράνεια των πρώτων παρατηρητών μπορεί να μεταφέρει ένα έμμεσο αρνητικό σήμα στους επόμενους.
Αυτό όμως αποτελεί θεωρητική συνέπεια του μοντέλου και όχι άμεση πειραματική απόδειξη ότι ο συγκεκριμένος μηχανισμός προκαλεί το bystander effect στους ανθρώπους.
Η ίδια διαδικασία μπορεί να ενισχύσει τον κοινωνικό αποκλεισμό
Εδώ βρίσκεται και η πιο ανησυχητική πλευρά του ευρήματος.
Ο μηχανισμός που μπορεί να βοηθά μια κοινωνία να συντονίζει τις αξιολογήσεις της και να ενισχύει τη συνεργασία μπορεί ταυτόχρονα να λειτουργήσει προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Αν δούμε άλλους ανθρώπους να αποφεύγουν, να απορρίπτουν ή να αντιμετωπίζουν άσχημα ένα πρόσωπο, μπορεί να σχηματίσουμε και εμείς αρνητική άποψη γι’ αυτό — χωρίς να γνωρίζουμε εάν η αρχική συμπεριφορά των άλλων ήταν δικαιολογημένη.
Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας αυτοτροφοδοτούμενος κύκλος αρνητικής φήμης.
Κάποιος αντιμετωπίζεται άσχημα επειδή θεωρείται «κακός» και στη συνέχεια οι υπόλοιποι τον θεωρούν ακόμη πιο αρνητικά ακριβώς επειδή βλέπουν ότι αντιμετωπίζεται άσχημα.
Η Tham επισημαίνει ότι αυτή η τάση θα μπορούσε θεωρητικά να συμβάλλει σε φαινόμενα όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός και το bullying.
Η φήμη μπορεί να γίνει αυτοεκπληρούμενη
Η μελέτη αναδεικνύει έτσι μια ενδιαφέρουσα κοινωνική δυναμική: η φήμη ενός ανθρώπου μπορεί να μην αντανακλά μόνο τις πράξεις του αλλά να δημιουργείται και από μια αλυσίδα κοινωνικών αντιδράσεων.
Όσο περισσότερο οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τη συμπεριφορά τρίτων ως ένδειξη για την αξία ενός προσώπου, τόσο μεγαλύτερη δύναμη αποκτά η ήδη υπάρχουσα κοινωνική εικόνα.
Αυτό μπορεί να σταθεροποιεί θετικές φήμες, αλλά και να κάνει πολύ πιο δύσκολη την ανατροπή μιας αρνητικής φήμης όταν αυτή έχει ήδη εδραιωθεί.
Πρόκειται για θεωρητικό μοντέλο, όχι για πείραμα σε ανθρώπους
Οι ερευνητές τονίζουν μια κρίσιμη επιφύλαξη.
Η μελέτη βασίζεται σε θεωρητικά μοντέλα και υπολογιστικές προσομοιώσεις και όχι σε πειράματα όπου μετρήθηκε πώς πραγματικοί άνθρωποι αλλάζουν τη γνώμη τους για κάποιον ανάλογα με το πώς τον αντιμετωπίζουν τρίτοι.
Επομένως, δεν μπορεί ακόμη να ειπωθεί ότι οι άνθρωποι ακολουθούν πράγματι το μοντέλο του recipient image scoring στην καθημερινότητά τους.
Η Tham αναφέρει ότι αυτό αποτελεί εμπειρικό ερώτημα για μελλοντική έρευνα.
Το επόμενο βήμα της έρευνας
Οι επιστήμονες καλούνται πλέον να εξετάσουν εάν ο μηχανισμός που προέκυψε από τα μαθηματικά μοντέλα μπορεί να ανιχνευθεί και στην πραγματική ανθρώπινη συμπεριφορά.
Εάν επιβεβαιωθεί, θα μπορούσε να προσφέρει νέες εξηγήσεις για τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται:
- η κοινωνική αποδοχή,
- η εμπιστοσύνη,
- οι φήμες,
- ο αποκλεισμός,
- η συνεργασία
- και η συμπεριφορά ομάδων απέναντι σε άτομα με θετική ή αρνητική κοινωνική εικόνα.
Το βασικό μήνυμα της μελέτης είναι απλό αλλά ισχυρό: η φήμη μας μπορεί να εξαρτάται όχι μόνο από αυτό που κάνουμε, αλλά και από αυτό που οι άλλοι βλέπουν να μας κάνουν.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Όταν η φήμη γίνεται παράγοντας κινδύνου – Νέα μελέτη
Για την Αξία και τη Φήμη της βραβεύτηκε η ELPEN
