Με τη συμμετοχή κορυφαίων επιστημόνων, νομικών και ειδικών της βιοηθικής, το Πανεπιστήμιο Keele στην Ελλάδα άνοιξε μια πολυεπίπεδη συζήτηση για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, φωτίζοντας τις επιστημονικές εξελίξεις, τα νομικά όρια και τις κοινωνικές μεταβολές που συνοδεύουν το πεδίο.
Με περισσότερα από 7 εκατομμύρια παιδιά να έχουν γεννηθεί παγκοσμίως μέσω ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και με την Ελλάδα να καταγράφει περίπου 40.000 κύκλους και 6.000 γεννήσεις ετησίως, το Πανεπιστήμιο Keele στην Ελλάδα έφερε στο προσκήνιο μια συζήτηση που ξεπερνά την ιατρική και αγγίζει το δίκαιο, την κοινωνία, την ηθική και το ίδιο το μέλλον της οικογένειας.
Η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή δεν αποτελεί πλέον μόνο ένα πεδίο ιατρικής εξειδίκευσης. Αναδεικνύεται σε ένα από τα πιο κρίσιμα κοινωνικά, νομικά και βιοηθικά ζητήματα της εποχής, καθώς η πρόοδος της επιστήμης δημιουργεί νέες δυνατότητες, αλλά και νέα ερωτήματα. Σε αυτό ακριβώς το σταυροδρόμι επέλεξε να παρέμβει το νέο παράρτημα του δημόσιου βρετανικού Πανεπιστημίου Keele στην Ελλάδα, συνεχίζοντας τον κύκλο ανοιχτών συζητήσεων «Reflections» με θεματική την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε σε στρατηγική συνεργασία με την Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής και συγκέντρωσε επιστήμονες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, ακαδημαϊκούς, νομικούς, φιλοσόφους, θεολόγους και εξειδικευμένους δικηγόρους. Στο επίκεντρο βρέθηκαν οι ραγδαίες επιστημονικές εξελίξεις, αλλά και οι σύνθετες ηθικές και νομοθετικές προεκτάσεις τους, από τη συναίνεση των δοτών και την προστασία των υπογόνιμων ατόμων έως την παρένθετη μητρότητα και το δικαίωμα του παιδιού στη γνώση της καταγωγής του.
Η Ευρώπη των διαφορετικών μοντέλων και η ελληνική “σιωπή”
Το ευρύτερο πλαίσιο του προβληματισμού έθεσε η Ισμήνη Κριάρη, Κοσμήτωρ της Σχολής Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Keele και Πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Η παρέμβασή της ανέδειξε τις βαθιές διαφοροποιήσεις που εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν την Ευρώπη στο πεδίο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.
Όπως τόνισε, η νομοθεσία κάθε χώρας δεν διαμορφώνεται σε κενό. Αντίθετα, συνδέεται άμεσα με τη θρησκευτική, πολιτισμική και κοινωνική της παράδοση. Στις χώρες με προτεσταντική κληρονομιά, όπως η Σουηδία, η Νορβηγία και η Μεγάλη Βρετανία, έχει επικρατήσει μια λογική πλήρους διαφάνειας, η οποία οδηγεί στο μοντέλο του «επώνυμου δότη», ώστε το παιδί να μπορεί να γνωρίζει την καταγωγή του.
Στον αντίποδα, η Ελλάδα, όπως και άλλες μεσογειακές κοινωνίες, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την υπογονιμότητα ως ένα ιδιότυπο κοινωνικό ταμπού. Παρά την εξωστρέφεια που συχνά χαρακτηρίζει τον δημόσιο λόγο για άλλα ζητήματα υγείας, η αλήθεια γύρω από την αναπαραγωγή εξακολουθεί να περιβάλλεται από αμηχανία, αποσιώπηση και δυσκολία παραδοχής, ακόμη και απέναντι στα ίδια τα παιδιά που γεννιούνται με τη συμβολή δότη.
Η κ. Κριάρη έθεσε καθαρά το κοινωνικό διακύβευμα: η επιστήμη έχει προχωρήσει ταχύτερα από την κοινωνική ωρίμανση. Και ακριβώς γι’ αυτό, η μετάβαση από την ανωνυμία στη διαφάνεια δεν μπορεί να είναι μόνο νομοθετική πράξη. Προϋποθέτει βαθύτερη αλλαγή κουλτούρας.
Η πρόοδος της επιστήμης αλλάζει τα δεδομένα της γονιμότητας
Τη σύγχρονη κλινική και εμβρυολογική εικόνα παρουσίασαν ο Θοδωρής Καλαμπόκας, Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής – Γυναικολογίας του ΕΚΠΑ, και η Μάρα Σιμοπούλου, Καθηγήτρια Φυσιολογίας – Κλινικής Εμβρυολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ.
Οι τοποθετήσεις τους ανέδειξαν ότι η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή έχει εισέλθει σε μια περίοδο εντυπωσιακής εξέλιξης. Οι καινοτόμες μέθοδοι που εφαρμόζονται σήμερα, σε συνδυασμό με τη συνεχή βελτίωση των εμβρυολογικών πρακτικών και των θεραπευτικών πρωτοκόλλων, έχουν διευρύνει σημαντικά τις δυνατότητες για χιλιάδες ανθρώπους που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδί.
Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι μόνο η τεχνολογική πρόοδος. Είναι και η δυνατότητα να συνδυάζεται αυτή η πρόοδος με αυστηρά πρότυπα ασφάλειας, δεοντολογίας και επιστημονικής ευθύνης. Σε αυτό το πεδίο, η Ελλάδα επιχειρεί να ισχυροποιήσει τον ρόλο της, αξιοποιώντας το υψηλού επιπέδου ιατρικό δυναμικό της και τις επενδύσεις σε εξοπλισμό και υποδομές αιχμής.
Δεν είναι τυχαίο ότι στη χώρα πραγματοποιούνται περίπου 40.000 κύκλοι υποβοηθούμενης αναπαραγωγής κάθε χρόνο, οι οποίοι οδηγούν σε περίπου 6.000 γεννήσεις. Ο συνδυασμός επιστημονικής τεχνογνωσίας και ιατρικού τουρισμού τροφοδοτεί σταθερά την εικόνα της Ελλάδας ως αναδυόμενου διεθνούς προορισμού στην αναπαραγωγική ιατρική.
Το δίκαιο μπροστά στις νέες πραγματικότητες
Εξίσου κομβική ήταν η νομική διάσταση της συζήτησης. Ο Γεώργιος Λαδογιάννης, Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, ο Θεόδωρος Λύτρας, Επίκουρος Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, και η Μαίρη Νικολακοπούλου, εξειδικευμένη δικηγόρος, επιχείρησαν μια συνολική ακτινογράφηση του θεσμικού πλαισίου.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν οι βασικοί άξονες που διαμορφώνουν σήμερα το νομικό καθεστώς της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής: η ιατρική αναγκαιότητα, τα ηλικιακά όρια, η παρένθετη μητρότητα, η μεταθανάτια γονιμοποίηση, η επώνυμη δωρεά, η τήρηση των δεοντολογικών κανόνων και η ιατρική ευθύνη.
Το συμπέρασμα που αναδύθηκε ήταν σαφές: όσο η επιστήμη επεκτείνει τα όρια του εφικτού, τόσο το δίκαιο καλείται να προστατεύσει όχι μόνο τα δικαιώματα των ενηλίκων που προσφεύγουν στις μεθόδους αυτές, αλλά και το συμφέρον των παιδιών που γεννιούνται από αυτές. Η Φερενίκη Παναγοπούλου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, υπογράμμισε ακριβώς αυτόν τον πυρήνα του προβληματισμού: το συμφέρον του παιδιού πρέπει να παραμένει ο τελικός και αδιαπραγμάτευτος γνώμονας κάθε ρύθμισης.
Βιοηθική: Εκεί όπου το δυνατό δεν είναι πάντα και αυτονόητο
Το πιο λεπτό ίσως μέρος της συζήτησης αφορούσε τη βιοηθική. Ο Κώστας Κορναράκης, Καθηγητής Χριστιανικής Ηθικής και Βιοηθικής στο ΕΚΠΑ και εκπρόσωπος της Ελλάδας στο Pontifical Council του Βατικανού, και ο Βαγγέλης Πρωτοπαπαδάκης, Καθηγητής Εφαρμοσμένης Ηθικής στο ΕΚΠΑ, ανέδειξαν τα όρια ανάμεσα στην επιστημονική δυνατότητα και την ηθική ευθύνη.
Η συζήτηση δεν κινήθηκε σε επίπεδο αφηρημένων αρχών. Αντίθετα, άγγιξε την ουσία των πραγματικών διλημμάτων: μέχρι ποιο σημείο μπορεί να επεκτείνεται η παρέμβαση της επιστήμης; Ποιο είναι το όριο ανάμεσα στην ιατρική βοήθεια και στη μεταβολή της ίδιας της έννοιας της γονεϊκότητας; Πώς διασφαλίζεται ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν υποχωρεί μπροστά στην τεχνική δυνατότητα;
Οι τοποθετήσεις τους κατέδειξαν ότι η βιοηθική δεν λειτουργεί ως φρένο στην πρόοδο, αλλά ως αναγκαίο πλαίσιο υπευθυνότητας. Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία επιτρέπει ολοένα περισσότερα, η κοινωνία οφείλει να επεξεργάζεται διαρκώς και το ερώτημα του “πρέπει”.
Η Ελλάδα ως κόμβος αναπαραγωγικής ιατρικής και εκπαίδευσης
Ιδιαίτερο πολιτικό και θεσμικό βάρος είχε ο χαιρετισμός του Υπουργού Υγείας Άδωνη Γεωργιάδη, ο οποίος χαρακτήρισε την Ελλάδα «υπερδύναμη» στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και στον ιατρικό τουρισμό. Η τοποθέτησή του συνέδεσε άμεσα την αναπαραγωγική ιατρική με τη διεθνή εικόνα της χώρας, αλλά και με τη νέα ακαδημαϊκή πραγματικότητα που διαμορφώνεται.
Στην πρώτη του ομιλία σε μη κρατικό, μη κερδοσκοπικό πανεπιστήμιο, ο υπουργός επισήμανε ότι η λειτουργία τέτοιων ιδρυμάτων έσπασε, όπως είπε, μια μακρά εκπαιδευτική απομόνωση για την Ελλάδα. Παράλληλα, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στο γεγονός ότι ένα δημόσιο βρετανικό πανεπιστήμιο με το κύρος του Keele University επέλεξε να δημιουργήσει παράρτημα στην Ελλάδα, ερμηνεύοντας αυτή την απόφαση ως ενίσχυση της διεθνούς θέσης της χώρας και της προοπτικής της να εξελιχθεί σε εκπαιδευτικό κόμβο.
Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου, Ομότιμος Καθηγητής Ογκολογίας και Αντεπιστέλλον Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Οδυσσέας Ζώρας. Περιέγραψε το Keele ως έναν ζωντανό οργανισμό σε διαρκή διάλογο με την κοινωνία, που επενδύει σε επιστημονικές πρωτοβουλίες αιχμής. Η δική του παρέμβαση έδωσε και τον πιο ανθρώπινο τόνο της συζήτησης, όταν τόνισε ότι η αναπαραγωγή δεν είναι μόνο επιστημονικό επίτευγμα, αλλά μια βαθιά ανθρώπινη προσφορά που φέρνει ελπίδα, λύσεις και προοπτική εκεί όπου άλλοτε κυριαρχούσαν η αβεβαιότητα και η απογοήτευση.
Το Keele στην Ελλάδα και η στρατηγική του παρουσία
Η εκδήλωση λειτούργησε ταυτόχρονα και ως στίγμα για τον ρόλο που φιλοδοξεί να διαδραματίσει το Πανεπιστήμιο Keele στην Ελλάδα. Με ιστορία 75 ετών και ισχυρή παρουσία στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Keele University προβάλλει το μοντέλο μιας σύγχρονης, διεπιστημονικής και κοινωνικά ευαίσθητης πανεπιστημιακής εκπαίδευσης.
Το campus της Ιπποκράτους, στο κέντρο της Αθήνας, έρχεται να στεγάσει αυτή τη φιλοσοφία μέσα από ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον που στηρίζεται στη συνεργασία, στην καινοτομία και στη διασύνδεση των επιστημονικών πεδίων. Με τρεις Σχολές —Ιατρικής και Επιστημών Υγείας, Νομικής και Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών— το Πανεπιστήμιο επιχειρεί να τοποθετηθεί όχι μόνο ως πάροχος σπουδών υψηλού επιπέδου, αλλά και ως ενεργός συνομιλητής της κοινωνίας σε κρίσιμα ζητήματα δημόσιου ενδιαφέροντος.
Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η ουσία αυτής της πρωτοβουλίας: στην πρόθεση να ανοίξει ένας ουσιαστικός διάλογος γύρω από ένα θέμα που δεν αφορά μόνο ειδικούς, αλλά χιλιάδες οικογένειες, το μέλλον της βιοϊατρικής και τις αξίες με τις οποίες μια κοινωνία επιλέγει να συμβαδίζει με την επιστημονική πρόοδο.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Κεφαλογιάννη: Η Ελλάδα κέντρο αναφοράς για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή
Τεχνητή Νοημοσύνη: Στην υπηρεσία της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής
