Σε σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας εξελίσσεται η χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων από ανηλίκους, καθώς οι γεύσεις, οι πολύχρωμες συσκευές και η κοινωνική αποδοχή μετατρέπουν το άτμισμα σε ελκυστική καθημερινή συνήθεια. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι πίσω από την εικόνα ενός «αξεσουάρ» βρίσκεται η εξάρτηση από τη νικοτίνη.
Το ηλεκτρονικό τσιγάρο αποκτά ολοένα πιο έντονη παρουσία στην καθημερινότητα μαθητών και εφήβων, δημιουργώντας ανησυχία στους επιστήμονες για μια νέα γενιά που εκτίθεται στη νικοτίνη μέσα από προϊόντα σχεδιασμένα να μοιάζουν περισσότερο με αντικείμενα lifestyle παρά με προϊόντα καπνού.
Για το φαινόμενο μίλησαν στο ΕΡΤnews ο Παναγιώτης Μπεχράκης, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Δικτύου Πρόληψης του Καπνίσματος, και η παιδοψυχολόγος Χριστίνα Μπογιατζή, επισημαίνοντας ότι το άτμισμα στους εφήβους δεν αποτελεί μια αθώα μόδα, αλλά ένα σύνθετο κοινωνικό και υγειονομικό πρόβλημα.
Σύμφωνα με τους δύο ειδικούς, πολλά παιδιά αντιλαμβάνονται λανθασμένα τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ως λιγότερο επικίνδυνα ή ακόμη και σχεδόν ακίνδυνα σε σύγκριση με τα συμβατικά τσιγάρα. Ωστόσο, όταν τα προϊόντα περιέχουν νικοτίνη, η χρήση τους μπορεί να οδηγήσει σε εξάρτηση, ενώ η εφηβική ηλικία αποτελεί ιδιαίτερα ευάλωτη περίοδο για την ανάπτυξη συμπεριφορών που μπορεί να διατηρηθούν για χρόνια.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει προειδοποιήσει ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα με νικοτίνη είναι ισχυρά εθιστικά και επιβλαβή για την υγεία, ενώ η χρήση τους από νέους μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου. Ο ΠΟΥ έχει ακόμη επισημάνει ότι οι ηλικίες 13 έως 15 ετών χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα σε υψηλότερα ποσοστά από τους ενηλίκους σε όλες τις περιφέρειες του Οργανισμού.
Η γεύση ως πύλη εισόδου στη νικοτίνη
Ο Παναγιώτης Μπεχράκης στάθηκε ιδιαίτερα στον ρόλο των γεύσεων και των αρωμάτων, τα οποία καθιστούν τα ηλεκτρονικά τσιγάρα πιο ελκυστικά για παιδιά και εφήβους. Γεύσεις όπως φράουλα, βανίλια ή άλλες γλυκές επιλογές μπορούν να περιορίσουν την αρχική αποστροφή που προκαλεί συνήθως ένα προϊόν καπνού και να μετατρέψουν την πρώτη δοκιμή σε επαναλαμβανόμενη χρήση.
Όπως υπογράμμισε, το ηλεκτρονικό τσιγάρο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αθώα εναλλακτική, καθώς ακόμη και οι πρώτες εμπειρίες με τη νικοτίνη μπορεί να ανοίξουν τον δρόμο προς μακροχρόνια εξάρτηση. Το μήνυμα που επέλεξε για να συνοψίσει τον κίνδυνο είναι σαφές: «Η γεύση φεύγει, η εξάρτηση μένει».
Η επισήμανση αυτή συμβαδίζει με τη θέση του ΠΟΥ, ο οποίος έχει καταγράψει περισσότερες από 16.000 γεύσεις ηλεκτρονικών τσιγάρων διεθνώς και έχει τονίσει ότι προϊόντα με ελκυστικό σχεδιασμό, έντονα χρώματα, χαρακτήρες και προώθηση μέσω κοινωνικών δικτύων στοχεύουν άμεσα ή έμμεσα τις νεότερες ηλικίες. Ο Οργανισμός ζητά ισχυρούς περιορισμούς στις γεύσεις και στο μάρκετινγκ, ώστε να μειωθεί η ελκυστικότητα των προϊόντων στα παιδιά.
Από το προϊόν καπνού στο κοινωνικό «αξεσουάρ»
Η διάδοση του ατμίσματος μεταξύ εφήβων δεν εξηγείται μόνο από τη γεύση ή από τη λανθασμένη αντίληψη περί μικρότερου κινδύνου. Σύμφωνα με τη Χριστίνα Μπογιατζή, το ηλεκτρονικό τσιγάρο έχει αποκτήσει κοινωνική λειτουργία: χρησιμοποιείται ως μέσο ένταξης στην παρέα, ως σύμβολο ανεξαρτησίας και ως τρόπος προβολής μιας εικόνας πρόωρης ενηλικίωσης.
Η εφηβεία αποτελεί περίοδο κατά την οποία η ανάγκη αποδοχής από τους συνομηλίκους γίνεται ιδιαίτερα ισχυρή. Σε αυτό το περιβάλλον, ένα προϊόν που κυκλοφορεί εύκολα, δεν έχει τη βαριά μυρωδιά του συμβατικού τσιγάρου και εμφανίζεται μέσα από εντυπωσιακές συσκευασίες μπορεί να ενταχθεί γρήγορα στη νεανική κουλτούρα.
Το ηλεκτρονικό τσιγάρο, κατά την παιδοψυχολόγο, συχνά παύει να γίνεται αντιληπτό ως προϊόν που περιέχει εθιστική ουσία και αντιμετωπίζεται περισσότερο ως αντικείμενο κοινωνικής ταυτότητας. Έτσι, ο έφηβος μπορεί να πιστεύει ότι επιλέγει ελεύθερα ένα αξεσουάρ της παρέας, ενώ στην πραγματικότητα εκτίθεται σε έναν μηχανισμό εξάρτησης.
Οι νέοι δεν ατμίζουν μόνο επειδή «δεν γνωρίζουν»
Η ενημέρωση για τις συνέπειες της νικοτίνης αποτελεί κρίσιμο εργαλείο πρόληψης, όμως από μόνη της δεν αρκεί. Η χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων από εφήβους συνδέεται με κοινωνικές πιέσεις, με την ανάγκη να ανήκουν σε μια ομάδα, με την επιθυμία πειραματισμού και με τον τρόπο που τα προϊόντα παρουσιάζονται στο ψηφιακό περιβάλλον.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι influencers μπορούν να ενισχύσουν τη θετική εικόνα του ατμίσματος, ιδιαίτερα όταν το προϊόν εμφανίζεται σε περιεχόμενο που σχετίζεται με μόδα, διασκέδαση και ανεξαρτησία. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, ακόμη και σύντομη έκθεση σε περιεχόμενο σχετικό με ηλεκτρονικά τσιγάρα στα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να συνδεθεί με μεγαλύτερη πρόθεση χρήσης και θετικότερη στάση απέναντι στα προϊόντα.
Παράλληλα, ο Οργανισμός αναφέρει ότι οι νέοι που χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα εμφανίζουν σχεδόν τριπλάσια πιθανότητα να χρησιμοποιήσουν αργότερα συμβατικά τσιγάρα. Το εύρημα ενισχύει την ανησυχία ότι το άτμισμα δεν λειτουργεί απλώς ως παράλληλη συνήθεια, αλλά μπορεί να αποτελέσει πύλη εισόδου προς ευρύτερη χρήση προϊόντων καπνού.
Ο ρόλος των γονέων: Επικοινωνία και προσωπικό παράδειγμα
Η Χριστίνα Μπογιατζή έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στον ρόλο της οικογένειας, υποστηρίζοντας ότι οι αυστηρές απαγορεύσεις και οι διαρκείς επιπλήξεις σπάνια αρκούν για να αποτρέψουν έναν έφηβο από το άτμισμα.
Οι νέοι χρειάζονται συζήτηση χωρίς πανικό, αλλά με καθαρές πληροφορίες για τη νικοτίνη, την εξάρτηση και τις πρακτικές προώθησης που χρησιμοποιούνται για να γίνει ένα προϊόν ελκυστικό. Χρειάζονται επίσης γονείς διαθέσιμους να ακούσουν τις ανησυχίες τους, τις πιέσεις που νιώθουν στην παρέα και τους λόγους για τους οποίους μπορεί να δοκίμασαν ένα ηλεκτρονικό τσιγάρο.
Καθοριστικό ρόλο έχει και το προσωπικό παράδειγμα. Όπως επισήμανε η παιδοψυχολόγος, ένας γονέας που καπνίζει δυσκολεύεται να πείσει το παιδί του να απορρίψει το άτμισμα, καθώς το μήνυμα πρόληψης αποδυναμώνεται όταν συγκρούεται με την καθημερινή εικόνα μέσα στο σπίτι.
Παράλληλα, οι έφηβοι που έχουν ισχυρότερη αυτοεκτίμηση, ουσιαστικά ενδιαφέροντα και ασφαλές οικογενειακό πλαίσιο είναι πιθανότερο να αντισταθούν σε συμπεριφορές που παρουσιάζονται ως προϋπόθεση αποδοχής από την παρέα.
Το σχολείο ως χώρος οργανωμένης πρόληψης
Οι ειδικοί συμφώνησαν ότι η αντιμετώπιση του ατμίσματος δεν μπορεί να περιοριστεί σε απαγορεύσεις, ελέγχους ή εικόνες που προκαλούν φόβο. Η πρόληψη χρειάζεται να αποκτήσει σταθερή παρουσία στο σχολείο, πριν η δοκιμή μετατραπεί σε εξάρτηση.
Ο Παναγιώτης Μπεχράκης υποστήριξε ότι απαιτείται οργανωμένη πανελλαδική και πανευρωπαϊκή εκστρατεία ενημέρωσης για τις επιπτώσεις της νικοτίνης, προσαρμοσμένη στη γλώσσα και στην πραγματικότητα των παιδιών. Η ενημέρωση δεν πρέπει να παρουσιάζει μόνο τις μακροχρόνιες επιπτώσεις, αλλά και τον άμεσο μηχανισμό μέσω του οποίου ένα αρωματισμένο προϊόν μπορεί να δημιουργήσει ανάγκη για συνεχή χρήση.
Το σχολείο μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος πρόληψης, όχι με αποσπασματικές δράσεις, αλλά με προγράμματα αγωγής υγείας, συμμετοχή ειδικών, εκπαίδευση των εκπαιδευτικών και ουσιαστικό διάλογο με τους μαθητές. Στόχος δεν είναι η ηθικολογία, αλλά η ενδυνάμωση των παιδιών ώστε να αναγνωρίζουν την εμπορική στόχευση, να κατανοούν τον κίνδυνο και να μπορούν να αρνηθούν την πίεση της παρέας.
Η ευθύνη της πολιτείας και η συζήτηση για τις γεύσεις
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε και η ευθύνη της πολιτείας για τη ρύθμιση προϊόντων που περιέχουν νικοτίνη αλλά προσελκύουν ανήλικους με γεύσεις, σχεδιασμό και συσκευασίες υψηλής αισθητικής.
Ο Παναγιώτης Μπεχράκης εξέφρασε την άποψη ότι δεν θα έπρεπε να έχουν επιτραπεί προϊόντα που προωθούν τη νικοτίνη μέσα από γεύσεις ιδιαίτερα ελκυστικές για παιδιά. Όπως ανέφερε, η αντιπαράθεση αφορά πλέον τη σύγκρουση ανάμεσα σε ισχυρά οικονομικά συμφέροντα και στην ανάγκη προστασίας των ανηλίκων από την εξάρτηση.
Ο ΠΟΥ έχει ζητήσει από τις χώρες που επιτρέπουν την εμπορία ηλεκτρονικών τσιγάρων να εφαρμόσουν αυστηρές ρυθμίσεις, μεταξύ άλλων με απαγόρευση των γεύσεων, περιορισμούς στη συγκέντρωση και στην ποιότητα της νικοτίνης, αλλά και μέτρα που περιορίζουν τη διαφήμιση και την ελκυστικότητα των προϊόντων.
Το άτμισμα δεν αποτελεί ακίνδυνη νεανική μόδα
Το μήνυμα των ειδικών είναι ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ένα ακόμη αντικείμενο νεανικής μόδας. Πίσω από τις φρουτώδεις γεύσεις, τα διακριτικά αρώματα και τις σύγχρονες συσκευασίες υπάρχει συχνά η νικοτίνη, μια ουσία που μπορεί να δημιουργήσει εξάρτηση και να επηρεάσει τη ζωή ενός νέου ανθρώπου.
Η πρόληψη απαιτεί συνδυασμό πολιτικών: αυστηρό έλεγχο της πρόσβασης ανηλίκων, περιορισμό της εμπορικής ελκυστικότητας των προϊόντων, σταθερή ενημέρωση στα σχολεία, στήριξη των γονέων και έγκαιρη παρέμβαση όταν ένας έφηβος έχει ήδη ξεκινήσει τη χρήση.
Το άτμισμα δεν είναι απλώς μια εικόνα της παρέας ούτε μια προσωρινή δοκιμή χωρίς συνέπειες. Για ένα παιδί ή έναν έφηβο, μπορεί να είναι η αρχή μιας εξάρτησης που θα τον ακολουθεί και στην ενήλικη ζωή.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
BAT: Επιστημονική τεκμηρίωση για μια Ευρώπη χωρίς τσιγάρο
ΠΟΥ: Γιατί βραβεύτηκε ο καθηγητής Παναγιώτης Μπεχράκης
