Η βιοτεχνολογία βρίσκεται πλέον στο κέντρο της συζήτησης για το μέλλον της υγείας, της καινοτομίας και της οικονομικής ανάπτυξης.
Τα οφέλη, αλλά και οι προκλήσεις που δημιουργεί η ταχύτατη πρόοδος του κλάδου, αναδείχθηκαν σε συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του ετήσιου συνεδρίου «Εθνικό Σχέδιο Δράσης υπό συνθήκες παγκόσμιας αβεβαιότητας», το οποίο διοργανώνει ο Κύκλος Ιδεών σε συνεργασία με το Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν οι νέες θεραπευτικές δυνατότητες, η σύνδεση της βιοτεχνολογίας με τη δημόσια υγεία, η αποζημίωση των καινοτόμων παρεμβάσεων, η ευρωπαϊκή στρατηγική για τον κλάδο, αλλά και τα νέα ηθικά ζητήματα που ανακύπτουν από τεχνολογίες όπως η διασύνδεση εγκεφάλου-υπολογιστή.
Τη συζήτηση συντόνισε ο Θεόδωρος Παπαϊωάννου, καθηγητής Βιοϊατρικής Τεχνολογίας και διευθυντής του Εργαστηρίου Βιοϊατρικής Τεχνολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ.
Η βιοτεχνολογία ως εργαλείο δημόσιας υγείας
Ο Γεώργιος Παναγιωτακόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής Γενικής Φαρμακολογίας – Κλινικής Φαρμακολογίας του Τμήματος Ιατρικής του Πανεπιστημίου Πατρών και πρώην αντιπρόεδρος του Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας, ξεκίνησε τη συζήτηση δίνοντας τον βασικό ορισμό της βιοτεχνολογίας.
Όπως ανέφερε, πρόκειται για τον κλάδο της επιστήμης που αξιοποιεί ζωντανά συστήματα, με στόχο την παραγωγή ουσιών ωφέλιμων για τον άνθρωπο. Παράλληλα, όρισε τη δημόσια υγεία ως την οργανωμένη προσπάθεια που αποσκοπεί στη βελτίωση της ποιότητας ζωής, στην επιμήκυνση της ζωής και στη συνολική βελτίωση της υγείας του πληθυσμού.
Η τομή αυτών των δύο πεδίων, σύμφωνα με τον κ. Παναγιωτακόπουλο, αποτυπώνεται κυρίως σε τρεις άξονες: τα εμβόλια, την ανοσοθεραπεία και τη γονιδιακή θεραπεία. Πρόκειται, όπως υπογράμμισε, για πεδία που αναμένεται να δώσουν «εκπληκτικά αποτελέσματα» το επόμενο διάστημα.
Η πανδημία ως επιταχυντής νέων τεχνολογιών
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στα εμβόλια, επισημαίνοντας ότι η πανδημία αποτέλεσε ένα κρίσιμο πεδίο δοκιμής νέων τεχνολογιών. Η εμπειρία αυτή, όπως είπε, άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο για την ανάπτυξη εμβολίων, καθώς τεχνολογίες που μέχρι τότε δεν είχαν αξιοποιηθεί σε τέτοια κλίμακα απέκτησαν πραγματικά δεδομένα εφαρμογής.
Η διαπίστωση αυτή έχει ευρύτερη σημασία. Η πανδημία δεν επιτάχυνε μόνο την παραγωγή εμβολίων. Άλλαξε και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες, τα συστήματα υγείας, οι ρυθμιστικές αρχές και η φαρμακοβιομηχανία αντιλαμβάνονται την ταχύτητα της επιστημονικής μετάφρασης, δηλαδή τη μετάβαση από το εργαστήριο στην κλινική πράξη.
Το ερώτημα, πλέον, είναι πώς αυτή η εμπειρία μπορεί να αξιοποιηθεί και πέρα από τις πανδημίες: στην ογκολογία, στα σπάνια νοσήματα, στις γενετικές παθήσεις και σε χρόνιες νόσους όπου η ανάγκη για νέες θεραπευτικές επιλογές παραμένει μεγάλη.
Η πρόκληση της αποζημίωσης των καινοτόμων θεραπειών
Από την πλευρά του ΕΟΠΥΥ, η Μαρία Πανουσοπούλου, προϊσταμένη Διεύθυνσης Διοικητικής Υποστήριξης του Οργανισμού και εκπρόσωπος στην Ευρωπαϊκή Ομάδα για την Αξιολόγηση Τεχνολογίας Υγείας για τα ιατροτεχνολογικά προϊόντα, έθεσε στο επίκεντρο το μεγάλο ζήτημα της αποζημίωσης.
Όπως σημείωσε, η βασική πρόκληση δεν είναι μόνο πώς θα εισαχθούν οι καινοτόμες θεραπείες στο σύστημα αποζημίωσης, αλλά και πώς θα αξιολογηθούν με τρόπο βιώσιμο και δίκαιο. Η παρατήρηση αυτή αγγίζει τον πυρήνα της σύγχρονης πολιτικής υγείας: η καινοτομία δεν αρκεί να υπάρχει. Πρέπει να αξιολογείται, να εντάσσεται με κανόνες και να αποζημιώνεται με τρόπο που να αντέχει οικονομικά το σύστημα.
Η κ. Πανουσοπούλου υπογράμμισε την ανάγκη δημιουργίας ενός ψηφιακού περιβάλλοντος που θα μπορεί να διαχειρίζεται και να αποτυπώνει δεδομένα. Μόνο έτσι, όπως ανέφερε, μπορεί να αξιολογηθεί στην πράξη η αποτελεσματικότητα των θεραπειών που αποζημιώνονται.
Δεδομένα, τεχνητή νοημοσύνη και εξατομικευμένη ιατρική
Η συζήτηση για την αποζημίωση συνδέεται άμεσα με τα δεδομένα υγείας. Η τεχνητή νοημοσύνη, η εξατομικευμένη ιατρική και η τηλεϊατρική αλλάζουν ριζικά τον τρόπο διαχείρισης των ασθενών, δημιουργώντας νέες δυνατότητες για πρόληψη, διάγνωση, παρακολούθηση και θεραπεία.
Ωστόσο, όπως σημείωσε η εκπρόσωπος του ΕΟΠΥΥ, όλα αυτά έχουν υψηλό κόστος. Η επισήμανση είναι κρίσιμη, διότι η βιοτεχνολογία δεν δημιουργεί μόνο θεραπευτικές ευκαιρίες. Δημιουργεί και νέα οικονομικά διλήμματα: ποιες θεραπείες θα αποζημιώνονται, με ποια κριτήρια, με ποια δεδομένα πραγματικής ζωής και με ποιο μοντέλο κατανομής των πόρων.
Σε ένα σύστημα υγείας με περιορισμένους προϋπολογισμούς, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε η άκριτη αποδοχή κάθε νέας τεχνολογίας ούτε η καθυστέρηση πρόσβασης των ασθενών. Χρειάζεται μηχανισμός αξιολόγησης, παρακολούθησης αποτελεσμάτων και δίκαιης ιεράρχησης.
Η φαρμακοβιομηχανία και η ευρωπαϊκή στρατηγική για τη βιοτεχνολογία
Την οπτική της φαρμακοβιομηχανίας παρουσίασε ο Βασίλης Παρετζόγλου, διευθυντής Εταιρικής Ανάπτυξης της DEMO ΑΒΕΕ. Ο ίδιος εστίασε στη νέα νομοθετική πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη βιοτεχνολογία, την οποία χαρακτήρισε εμβληματική.
Όπως ανέφερε, η βιοτεχνολογία αναδεικνύεται σε μία από τις τέσσερις στρατηγικές τεχνολογίες στις οποίες η Ευρώπη θα δώσει προτεραιότητα τα επόμενα χρόνια. Ο κλάδος εμφανίζει ρυθμούς ανάπτυξης διπλάσιους από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και υψηλή παραγωγικότητα, ενώ κάθε νέα θέση εργασίας στη βιοτεχνολογία δημιουργεί έμμεσα τρεις νέες θέσεις στην ευρύτερη οικονομία.
Η διάσταση αυτή μεταφέρει τη συζήτηση πέρα από την υγεία. Η βιοτεχνολογία δεν είναι μόνο θεραπευτικό πεδίο. Είναι βιομηχανική πολιτική, αναπτυξιακή στρατηγική, επιστημονική εξωστρέφεια και πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα σε Ευρώπη, ΗΠΑ και Ασία.
Το ευρωπαϊκό παράδοξο: πολλή επιστήμη, λίγα προϊόντα
Ο κ. Παρετζόγλου στάθηκε σε ένα κρίσιμο ευρωπαϊκό παράδοξο. Παρότι η Ευρώπη διαθέτει μερικούς από τους καλύτερους επιστήμονες στον κόσμο, συχνά χάνει τη μάχη της μετατροπής της επιστήμης σε προϊόντα, επιχειρήσεις και αξία που παραμένει στην ευρωπαϊκή οικονομία.
Το πρόβλημα αυτό είναι γνωστό και βαθύ. Η Ευρώπη παράγει ισχυρή βασική έρευνα, διαθέτει πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και ανθρώπινο δυναμικό υψηλού επιπέδου. Ωστόσο, συχνά υστερεί στη χρηματοδότηση υψηλού ρίσκου, στην ταχεία εμπορική αξιοποίηση, στην κλιμάκωση νεοφυών επιχειρήσεων και στη διασύνδεση ακαδημαϊκής έρευνας με παραγωγή.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχεδιάζει να κινητοποιήσει πόρους ύψους 10 δισ. ευρώ μέσα στα επόμενα δύο χρόνια. Ο κ. Παρετζόγλου κάλεσε την Ελλάδα να αξιοποιήσει αυτό το ευνοϊκό περιβάλλον, ώστε να περάσει στην επόμενη φάση.
Η ευκαιρία για την Ελλάδα
Για την Ελλάδα, η βιοτεχνολογία μπορεί να αποτελέσει πεδίο στρατηγικής αναβάθμισης. Η χώρα διαθέτει αξιόλογο επιστημονικό δυναμικό, ισχυρές ιατρικές σχολές, ερευνητικά κέντρα, φαρμακευτικές επιχειρήσεις με αναπτυσσόμενη παραγωγική βάση και ανθρώπους με διεθνή εμπειρία.
Το ζητούμενο είναι να δημιουργηθεί το κατάλληλο οικοσύστημα. Αυτό σημαίνει σταθερό θεσμικό περιβάλλον, επενδυτικά κίνητρα, σύνδεση πανεπιστημίων και βιομηχανίας, πρόσβαση σε χρηματοδότηση, υποδομές για κλινική έρευνα, ψηφιακά δεδομένα υγείας και μηχανισμούς που επιτρέπουν στην καινοτομία να περνά από το εργαστήριο στην αγορά.
Η βιοτεχνολογία δεν μπορεί να αναπτυχθεί με αποσπασματικές κινήσεις. Απαιτεί μακροπρόθεσμη στρατηγική, συντονισμό δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και καθαρή πολιτική επιλογή ότι η Ελλάδα θέλει να συμμετέχει ενεργά στην ευρωπαϊκή αλυσίδα αξίας της βιοϊατρικής καινοτομίας.
Η διασύνδεση εγκεφάλου-υπολογιστή και τα νέα ηθικά όρια
Την πιο αιχμηρή βιοηθική διάσταση της συζήτησης ανέδειξε ο Ιωάννης Νικολακάκης, επίκουρος καθηγητής Επιστημολογίας και Ηθικής της Ιατρικής της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ. Ο ίδιος αναφέρθηκε στην τεχνολογία διασύνδεσης εγκεφάλου-υπολογιστή, εξηγώντας ότι μέσω εμφυτεύματος μπορεί να ψηφιοποιηθεί η σκέψη και να μετατραπεί σε κίνηση ή γραφή.
Η δυνατότητα αυτή έχει τεράστια θεραπευτική σημασία. Άνθρωποι με σοβαρές αναπηρίες, οι οποίοι δεν μπορούσαν να μιλήσουν ή να γράψουν, αποκτούν πλέον τη δυνατότητα να επικοινωνήσουν, ακόμη και να παράγουν σύνθετο γραπτό λόγο.
Ωστόσο, ο κ. Νικολακάκης προειδοποίησε ότι μαζί με τη θεραπευτική υπόσχεση ανοίγει και ένα πεδίο πρωτοφανών ηθικών ερωτημάτων. Αν το απαραβίαστο οχυρό του νου γίνεται αναγνώσιμο, τότε η ιδιωτικότητα αποκτά εντελώς νέα σημασία.
Πόσο ελεύθερη είναι η σκέψη όταν μπορεί να διαβαστεί;
Το ερώτημα που έθεσε ο κ. Νικολακάκης είναι βαθύ: πόσο διαφορετικά θα σκέφτεται ένας άνθρωπος, αν γνωρίζει ότι η σκέψη του μπορεί να καταγραφεί ή να γίνει αναγνώσιμη;
Η τεχνολογία αυτή, όπως εξήγησε, δεν ανήκει στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας. Υπάρχει ήδη σε πειραματικές θεραπείες. Επιπλέον, μπορεί να χρησιμοποιηθεί όχι μόνο για θεραπεία, αλλά και για βελτίωση ανθρώπινων δυνατοτήτων.
Εδώ αναδύεται ένα δεύτερο μεγάλο ερώτημα: θα δημιουργηθεί μια κοινωνία δύο ταχυτήτων, με ανθρώπους που θα έχουν πρόσβαση σε τεχνολογική υποβοήθηση και άλλους που θα επιλέξουν ή θα αναγκαστούν να παραμείνουν στη «φυσική» τους κατάσταση;
Η βιοτεχνολογία, με άλλα λόγια, δεν αλλάζει μόνο την ιατρική. Μπορεί να αλλάξει την έννοια της αυτονομίας, της ισότητας, της ιδιωτικότητας και τελικά της ανθρώπινης ταυτότητας.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Βιοτεχνολογία: Αστάθεια στην αγορά αλλά ισχυρές προοπτικές για νέες θεραπείες
Η βιοτεχνολογία αλλάζει κύκλο: Από τις πλατφόρμες στα ώριμα assets
