Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι αυτό που νομίζουμε – και μεγάλο μέρος της ευθύνης έχει ο τρόπος που μιλάμε γι’ αυτήν.
Η τεχνητή νοημοσύνη (AI) δεν αποτελείται μόνο από δεδομένα, τσιπ και κώδικα. Είναι επίσης προϊόν των μεταφορών και των αφηγήσεων που χρησιμοποιούμε για να τη περιγράψουμε. Ο τρόπος με τον οποίο αναπαριστούμε αυτή την τεχνολογία διαμορφώνει τη συλλογική φαντασία και, κατ’ επέκταση, επηρεάζει το πώς σχεδιάζεται, πώς χρησιμοποιείται και ποιος είναι ο κοινωνικός της αντίκτυπος.
Ανησυχητικά, πολλές μελέτες δείχνουν ότι οι κυρίαρχες αναπαραστάσεις της AI – ανθρωπόμορφοι «βοηθοί», τεχνητοί εγκέφαλοι και πανταχού παρόντα ανθρωποειδή ρομπότ – έχουν ελάχιστη σχέση με την πραγματικότητα. Μπορεί να είναι ελκυστικές για επιχειρήσεις και μέσα ενημέρωσης, όμως βασίζονται σε μύθους που διαστρεβλώνουν την ουσία, τις δυνατότητες και τα όρια των σημερινών μοντέλων AI.
Όταν περιγράφουμε την AI με παραπλανητικούς τρόπους, δυσκολευόμαστε να την κατανοήσουμε πραγματικά. Και αν δεν την κατανοούμε, πώς μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα τη χρησιμοποιήσουμε σωστά, θα τη ρυθμίσουμε αποτελεσματικά και θα την κατευθύνουμε προς το συλλογικό όφελος;
Ο μύθος της αυτόνομης τεχνολογίας
Οι στρεβλές αναπαραστάσεις της AI εντάσσονται σε μια παλιά παρανόηση που ο ακαδημαϊκός Langdon Winner είχε περιγράψει ήδη από το 1977 ως «αυτόνομη τεχνολογία»: την ιδέα ότι οι μηχανές αποκτούν δική τους βούληση και δρουν ανεξάρτητα από την κοινωνία, συχνά με καταστροφικό τρόπο.
Η AI αποτελεί την τέλεια ενσάρκωση αυτού του μύθου. Τα αφηγήματα γύρω της φλερτάρουν με την ιδέα της αυτόνομης, ευφυούς δημιουργίας – και με την «τιμωρία» για την ανθρώπινη ύβρη. Πρόκειται για ένα αρχέγονο μοτίβο, από τον μύθο του Προμηθέα μέχρι τον Φρανκενστάιν, το Terminator και το Ex Machina.
Ο μύθος υπονοείται ήδη στον ίδιο τον όρο «τεχνητή νοημοσύνη», που καθιερώθηκε το 1955 από τον επιστήμονα υπολογιστών John McCarthy, παρά – ή ίσως λόγω – των παρεξηγήσεων που γεννά.
Όπως επισημαίνει εύστοχα η Kate Crawford στο Atlas of AI: «Η AI δεν είναι ούτε τεχνητή ούτε ευφυής. Είναι ενσώματη και υλική, φτιαγμένη από φυσικούς πόρους, ενέργεια, ανθρώπινη εργασία, υποδομές, εφοδιαστικές αλυσίδες, ιστορίες και ταξινομήσεις».
Τα περισσότερα προβλήματα του κυρίαρχου αφηγήματος οφείλονται στην τάση να παρουσιάζεται η AI ως μια ανεξάρτητη, σχεδόν εξωγήινη οντότητα, έξω από τον ανθρώπινο έλεγχο και τις συλλογικές μας αποφάσεις.
Παραπλανητικές μεταφορές
Η γλώσσα που χρησιμοποιούν πολλά μέσα ενημέρωσης, θεσμοί και ακόμη και ειδικοί είναι βαθιά προβληματική. Κατακλύζεται από ανθρωπομορφισμό, εικόνες ρομπότ και εγκεφάλων, κατασκευασμένες ιστορίες «εξέγερσης» των μηχανών και ατέρμονες συζητήσεις περί συνείδησης. Όλα αυτά συνοδεύονται από μια αίσθηση κατεπείγοντος, πανικού και αναπόφευκτου.
Αυτή η οπτική κορυφώνεται στο αφήγημα που οδηγεί την ανάπτυξη της AI από τα πρώτα της βήματα: την υπόσχεση της γενικής τεχνητής νοημοσύνης (AGI), μιας υποτιθέμενης ανθρώπινης ή υπερανθρώπινης ευφυΐας που θα αλλάξει τον κόσμο. Εταιρείες όπως η Microsoft και η OpenAI, αλλά και τεχνολογικοί ηγέτες όπως ο Elon Musk, προαναγγέλλουν εδώ και χρόνια την AGI ως κάτι «επικείμενο».
Η πραγματικότητα, όμως, είναι ότι η πορεία προς μια τέτοια τεχνολογία παραμένει ασαφής και δεν υπάρχει καν συμφωνία αν είναι εφικτή.
Αφήγημα, εξουσία και η «φούσκα» της AI
Το πρόβλημα δεν είναι θεωρητικό. Η ντετερμινιστική και σχεδόν ανιμιστική θεώρηση της AI διαμορφώνει το μέλλον. Ο μύθος της αυτόνομης τεχνολογίας διογκώνει τις προσδοκίες και αποσπά την προσοχή από τους πραγματικούς κινδύνους και τις προκλήσεις, εμποδίζοντας έναν ώριμο δημόσιο διάλογο. Έκθεση του AI Now Institute χαρακτηρίζει την υπόσχεση της AGI ως «το επιχείρημα που κλείνει κάθε συζήτηση».
Ταυτόχρονα, αυτά τα αφηγήματα τροφοδοτούν και την οικονομική «φούσκα» της AI, για την οποία προειδοποιούν πλέον αναλυτές και ηγέτες της τεχνολογίας. Αν η φούσκα αυτή σπάσει, αξίζει να θυμόμαστε ότι δεν διογκώθηκε μόνο από τεχνικά επιτεύγματα, αλλά και από ένα αφήγημα τόσο ελκυστικό όσο και παραπλανητικό.
Πώς αλλάζουμε το αφήγημα
Για να διορθώσουμε το στρεβλό αφήγημα της AI, πρέπει να φέρουμε στο προσκήνιο τις πολιτισμικές, κοινωνικές και πολιτικές της διαστάσεις. Να εγκαταλείψουμε τον μύθο της αυτόνομης τεχνολογίας και να δούμε την AI ως αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης ανθρώπων και συστημάτων.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει μετατόπιση της προσοχής: από την τεχνολογία στους ανθρώπους που τη διαμορφώνουν· από ένα ουτοπικό μέλλον σε ένα παρόν υπό διαμόρφωση· από αποκαλυπτικά σενάρια σε πραγματικούς κινδύνους· από την ιδέα της αναπόφευκτης AI στην έννοια της επιλογής και της ανθρώπινης αυτονομίας.
Στο βιβλίο του Technohumanism: A Narrative and Aesthetic Design for Artificial Intelligence, ο Pablo Sanguinetti προτείνει ακόμη και γλωσσικές παρεμβάσεις: να αποφεύγουμε να παρουσιάζουμε την AI ως «υποκείμενο» όταν είναι εργαλείο και να χρησιμοποιούμε ρήματα που περιγράφουν τι πραγματικά κάνουν οι μηχανές («επεξεργάζονται», «υπολογίζουν», «προβλέπουν») αντί για ανθρωπομορφικά («ονειρεύονται», «σκέφτονται», «δημιουργούν»).
Οι συζητήσεις για τη ρύθμιση της AI, την εκπαίδευση ή την εργασία θα παραμείνουν σαθρές αν δεν αλλάξουμε πρώτα τον τρόπο που μιλάμε γι’ αυτήν. Ο επανασχεδιασμός του αφηγήματος της AI αποτελεί πλέον επείγουσα ηθική πρόκληση – με όφελος τόσο για την τεχνολογία όσο και για την κοινωνία.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Πώς η τεχνητή νοημοσύνη άλλαξε την υγεία στην Ευρώπη το 2025
Νέα στρατηγική συμμαχία για την αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης στο ΕΣΥ
