Η αυξανόμενη εξάρτηση από chatbots τεχνητής νοημοσύνης, όπως το ChatGPT, ενδέχεται να μην είναι τόσο αθώα όσο φαίνεται. Νέα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η συνεχής ανάθεση νοητικών εργασιών στην AI μπορεί να μειώνει τη μνήμη, την κριτική σκέψη και τη δημιουργικότητα, ιδίως στους νεότερους χρήστες.
Η Nataliya Kosmyna, ερευνήτρια στο MIT που μελετά την αλληλεπίδραση ανθρώπων και υπολογιστών, άρχισε να υποψιάζεται ότι κάτι αλλάζει όταν παρατήρησε δύο φαινόμενα ταυτόχρονα. Από τη μία, οι συνοδευτικές επιστολές υποψηφίων για πρακτική άσκηση έμοιαζαν υπερβολικά μεταξύ τους: μεγάλες, καλογυαλισμένες και με αφηρημένες συνδέσεις με το έργο της. Από την άλλη, μέσα στην πανεπιστημιούπολη διαπίστωνε ότι αρκετοί φοιτητές ξεχνούσαν πιο εύκολα το περιεχόμενο των μαθημάτων σε σχέση με λίγα χρόνια πριν.
Η ίδια θεώρησε προφανές ότι πολλοί υποψήφιοι χρησιμοποιούσαν μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, όπως το ChatGPT, για να γράψουν τα κείμενά τους. Παράλληλα, άρχισε να αναρωτιέται αν η αυξανόμενη εξάρτηση από αυτά τα εργαλεία μπορεί να επηρεάζει άμεσα τη γνωστική λειτουργία των φοιτητών.
Η «γνωστική εκφόρτωση» και το νέο ερώτημα για τον εγκέφαλο
Η βασική ανησυχία των ερευνητών είναι ότι όσο περισσότερες πνευματικές εργασίες ανατίθενται στην τεχνητή νοημοσύνη, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο κίνδυνος να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο θυμόμαστε, επεξεργαζόμαστε πληροφορίες και παράγουμε σκέψη. Η ιδέα δεν είναι εντελώς νέα. Στο παρελθόν, η εξάπλωση των μηχανών αναζήτησης συνδέθηκε με αυτό που ονομάστηκε «Google effect», δηλαδή με τη μειωμένη τάση να θυμόμαστε λεπτομέρειες όταν γνωρίζουμε ότι μπορούμε να τις βρούμε εύκολα στο διαδίκτυο.
Τώρα, όμως, η συζήτηση πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα. Τα AI chatbots δεν περιορίζονται στην αναζήτηση πληροφορίας. Γράφουν κείμενα, συνθέτουν επιχειρήματα, δίνουν συμβουλές και, σε πολλές περιπτώσεις, αναλαμβάνουν μέρος της ίδιας της σκέψης. Για αυτό και αρκετοί επιστήμονες προειδοποιούν ότι το φαινόμενο μπορεί να αποδειχθεί πιο βαθύ και πιο διαβρωτικό από την απλή χρήση μιας μηχανής αναζήτησης.
Η μελέτη του MIT και η πτώση στην εγκεφαλική ενεργοποίηση
Για να εξετάσει το ζήτημα, η Kosmyna και οι συνεργάτες της στο MIT Media Lab στρατολόγησαν 54 φοιτητές και τους χώρισαν σε τρεις ομάδες. Η πρώτη χρησιμοποίησε ChatGPT, η δεύτερη μπορούσε να χρησιμοποιήσει Google Search χωρίς AI summaries, ενώ η τρίτη έγραψε χωρίς καμία τεχνολογική υποστήριξη. Όσο οι συμμετέχοντες έγραφαν σύντομα δοκίμια πάνω σε ανοιχτά θέματα, όπως η ευτυχία, η πίστη ή οι καθημερινές επιλογές, οι ερευνητές κατέγραφαν τα εγκεφαλικά τους κύματα.
Τα ευρήματα, αν και δεν έχουν ακόμη δημοσιευθεί σε επιστημονικό περιοδικό, ήταν εντυπωσιακά. Όπως περιγράφει η ερευνήτρια, όσοι εργάστηκαν μόνο με το μυαλό τους εμφάνισαν εκτεταμένη ενεργοποίηση σε πολλές περιοχές του εγκεφάλου. Η ομάδα που χρησιμοποίησε μόνο μηχανή αναζήτησης έδειξε επίσης ισχυρή δραστηριότητα, κυρίως στις οπτικές περιοχές. Αντίθετα, η ομάδα του ChatGPT παρουσίασε αισθητά χαμηλότερη ενεργοποίηση, με τη μείωση να φτάνει έως και το 55%.
Σύμφωνα με την Kosmyna, ο εγκέφαλος δεν «κοιμήθηκε», αλλά ενεργοποιήθηκε λιγότερο σε περιοχές που συνδέονται με τη δημιουργικότητα και με την επεξεργασία πληροφοριών.
Ασθενέστερη μνήμη και μειωμένη αίσθηση ιδιοκτησίας
Η μελέτη δεν κατέγραψε μόνο χαμηλότερη νοητική προσπάθεια. Έδειξε επίσης ότι οι συμμετέχοντες που χρησιμοποίησαν AI δυσκολεύονταν να θυμηθούν το ίδιο τους το κείμενο αμέσως μετά την υποβολή του. Αρκετοί δεν μπορούσαν να παραθέσουν αποσπάσματα από το δοκίμιό τους, ενώ αρκετοί ανέφεραν ότι δεν ένιωθαν το έργο πραγματικά «δικό τους».
Το εύρημα αυτό συμπίπτει με άλλα ερευνητικά δεδομένα, σύμφωνα με τα οποία οι άνθρωποι συγκρατούν και ανακαλούν λιγότερες πληροφορίες όταν βασίζονται σε εργαλεία όπως το ChatGPT. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για μαθητές, φοιτητές και επαγγελματίες που χρησιμοποιούν τέτοια συστήματα όχι ως βοηθητικό εργαλείο, αλλά ως βασικό υποκατάστατο νοητικής προσπάθειας.
Όταν η AI υπερισχύει της προσωπικής κρίσης
Άλλη μελέτη, από ερευνητές του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια, περιγράφει ένα φαινόμενο που ονομάστηκε «cognitive surrender». Με αυτόν τον όρο περιγράφεται η τάση ορισμένων χρηστών να αποδέχονται όσα λέει το generative AI με ελάχιστο έλεγχο, επιτρέποντας στην τεχνητή νοημοσύνη να παρακάμπτει ακόμη και τη δική τους διαίσθηση.
Παρόμοιες επιδράσεις εντοπίζονται και εκτός του κόσμου των chatbots. Σε πρόσφατη πολυεθνική μελέτη, επαγγελματίες υγείας που χρησιμοποίησαν AI εργαλείο για τρεις μήνες στον προσυμπτωματικό έλεγχο καρκίνου του παχέος εντέρου αποδείχθηκε στη συνέχεια ότι ήταν λιγότερο αποτελεσματικοί στον εντοπισμό όγκων χωρίς τη βοήθειά του. Η εικόνα αυτή ενισχύει την άποψη ότι η συστηματική εξάρτηση από AI μπορεί να αποδυναμώνει δεξιότητες που προηγουμένως θεωρούνταν καλά εδραιωμένες.
Το δημιουργικό κόστος της ομοιομορφίας
Πέρα από τη μνήμη και την κριτική σκέψη, οι ερευνητές ανησυχούν και για τη δημιουργικότητα. Η Kosmyna επισημαίνει ότι τα δοκίμια που γράφτηκαν με τη βοήθεια του ChatGPT έμοιαζαν υπερβολικά μεταξύ τους. Οι εκπαιδευτικοί που τα αξιολόγησαν τα χαρακτήρισαν «άψυχα», χωρίς βάθος και πρωτοτυπία.
Το πρόβλημα, σύμφωνα με την ίδια, δεν είναι μόνο αισθητικό. Όταν η παραγωγή λόγου ομογενοποιείται, περιορίζεται η αυθεντικότητα, η προσωπική επεξεργασία και τελικά η πρωτότυπη σκέψη. Για αυτό και ορισμένοι ερευνητές βλέπουν την υπερβολική χρήση LLMs όχι απλώς ως εργαλείο ευκολίας, αλλά και ως πιθανό μηχανισμό αποδυνάμωσης της πνευματικής δημιουργίας.
Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες παραμένουν ανοιχτές
Τα περισσότερα από τα διαθέσιμα ευρήματα αφορούν βραχυπρόθεσμες επιδράσεις. Ωστόσο, η ομάδα του MIT προσπάθησε να πάρει και μια πρώτη γεύση από το μακροπρόθεσμο αποτύπωμα. Τέσσερις μήνες μετά την αρχική δοκιμή, οι φοιτητές κλήθηκαν να γράψουν νέο δοκίμιο. Αυτή τη φορά, όσοι είχαν προηγουμένως χρησιμοποιήσει ChatGPT έπρεπε να εργαστούν χωρίς LLM υποστήριξη.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η νευρωνική συνδεσιμότητα αυτών των συμμετεχόντων ήταν χαμηλότερη σε σύγκριση με εκείνους που ακολούθησαν την αντίστροφη διαδρομή, δηλαδή από χωρίς AI σε μετέπειτα χρήση AI. Η ερμηνεία είναι πως όσοι είχαν εξαρτηθεί νωρίς από το εργαλείο ίσως να μην είχαν εμπλακεί ουσιαστικά με τα θέματα από την αρχή.
Ο φόβος για γνωστική παρακμή
Η υπολογιστική νευροεπιστήμονας Vivienne Ming βλέπει το ζήτημα ακόμη πιο μακριά. Όπως υποστηρίζει, η AI μπορεί να βοηθήσει τη σκέψη μόνο όταν χρησιμοποιείται για να την ενισχύσει και όχι για να την αντικαταστήσει. Το πρόβλημα, κατά την ίδια, είναι ότι οι περισσότεροι χρήστες δεν αλληλεπιδρούν έτσι με την τεχνολογία.
Σε δική της έρευνα με φοιτητές του Berkeley, η Ming ζήτησε από συμμετέχοντες να προβλέψουν πραγματικά αποτελέσματα, όπως η τιμή του πετρελαίου. Η πλειονότητα απλώς ρώτησε την AI και αντέγραψε την απάντηση. Η καταγραφή των εγκεφαλικών κυμάτων έδειξε πολύ χαμηλή ενεργοποίηση γάμμα, δείκτη που σχετίζεται με γνωστική προσπάθεια. Και παρότι και τα δικά της δεδομένα δεν έχουν ακόμη δημοσιευθεί, η ίδια θεωρεί ανησυχητικό το ενδεχόμενο αυτή η συμπεριφορά να εδραιωθεί ως φυσικός τρόπος χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης.
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό επειδή άλλες μελέτες έχουν συνδέσει χαμηλή δραστηριότητα γάμμα με γνωστική έκπτωση αργότερα στη ζωή. Με άλλα λόγια, η συστηματική αποφυγή βαθιάς νοητικής προσπάθειας μπορεί να μην έχει μόνο εκπαιδευτικές ή επαγγελματικές συνέπειες, αλλά να ανοίγει και πιο ευρύ πεδίο ανησυχίας για τη μακροχρόνια υγεία του εγκεφάλου.
Η AI μπορεί να βοηθήσει, αρκεί να μη σκέφτεται αντί για εμάς
Δεν συμφωνούν όλοι ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι εξ ορισμού επιβλαβής. Οι ίδιοι οι ερευνητές τονίζουν ότι μπορεί να λειτουργήσει θετικά, αρκεί να χρησιμοποιείται με τρόπο που προκαλεί σκέψη αντί να την υποκαθιστά.
Η Ming προτείνει τη χρήση αυτού που αποκαλεί “nemesis prompt”, ζητώντας από την AI να λειτουργήσει ως διανοητικός αντίπαλος που εξηγεί αναλυτικά γιατί ένα επιχείρημα είναι λάθος και πώς μπορεί να βελτιωθεί. Με αυτόν τον τρόπο, ο χρήστης δεν παίρνει απλώς μια απάντηση, αλλά αναγκάζεται να υπερασπιστεί, να διορθώσει και να εμβαθύνει τις ιδέες του.
Μια άλλη χρήσιμη προσέγγιση είναι αυτό που η ίδια ονομάζει «παραγωγική τριβή»: να ζητά κανείς από την AI μόνο πλαίσιο, ερωτήσεις και κατευθύνσεις, αντί για έτοιμες λύσεις. Όταν δοκίμασε αυτή τη λογική σε τροποποιημένο bot που δεν έδινε απαντήσεις αλλά υποχρέωνε τους χρήστες να δουλέψουν, διαπίστωσε υψηλότερη εμπλοκή.
Το κρίσιμο σημείο είναι η πειθαρχία στη χρήση
Το βασικό συμπέρασμα που αναδύεται είναι ότι ο εγκέφαλος χρειάζεται πρόκληση, δυσκολία και ενεργό επεξεργασία για να διατηρείται υγιής. Η ευκολία που προσφέρουν τα AI chatbots είναι ελκυστική ακριβώς επειδή τα ανθρώπινα μυαλά αγαπούν τις νοητικές συντομεύσεις. Όμως, όπως υπογραμμίζει η Kosmyna, αυτή η ευκολία μπορεί να αποδειχθεί παγίδα αν μετατρέψει τη σκέψη σε κάτι προαιρετικό.
Για αυτό και η προτεινόμενη στάση δεν είναι η απόρριψη της AI, αλλά η πειθαρχημένη χρήση της. Πρώτα θεμέλια μάθησης, προσωπική προσπάθεια και επεξεργασία. Έπειτα, εργαλεία που αμφισβητούν, διευρύνουν και δοκιμάζουν τη σκέψη, όχι μηχανές που την αντικαθιστούν.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
ChatGPT Health: Η OpenAI μπαίνει και επίσημα πλέον στην Υγεία
Διατροφική Καθοδήγηση: Άνθρωπος ή ChatGPT;
