Νέα δεδομένα δείχνουν ότι ο εγκέφαλος μπορεί να εκπαιδεύεται όπως οι μύες, ακόμη και στην ενήλικη ζωή.
-
Γράφει η Χριστίνα Χατζηπαλαμουτζή
Αν έχετε σηκώσει ποτέ βάρη, γνωρίζετε καλά τη διαδικασία: δοκιμάζετε τον μυ, του δίνετε χρόνο να ξεκουραστεί, τον τροφοδοτείτε σωστά και επαναλαμβάνετε. Με τον καιρό, γίνεται πιο δυνατός.
Το ίδιο ακριβώς –αν και λιγότερο γνωστό– συμβαίνει και με τον εγκέφαλο.
Δεκαετίες ερευνών δείχνουν ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος, ακόμη και στην ενήλικη ζωή, μπορεί να δημιουργεί νέες νευρωνικές συνδέσεις και να αναδιοργανώνει τα υπάρχοντα δίκτυά του, αρκεί να εκτίθεται σε πρόκληση, ποικιλία και επαρκή αποκατάσταση.
Η καθαρή σκέψη, η συγκέντρωση, η δημιουργικότητα και η σωστή κρίση δεν είναι έμφυτες σταθερές. Χτίζονται — ακριβώς όπως η μυϊκή δύναμη.
Όταν ο εγκέφαλος λειτουργεί στον «αυτόματο πιλότο»
Σκεφτείτε μια καθημερινή βόλτα στο ίδιο πάρκο, από την ίδια διαδρομή.
Τις πρώτες φορές, ο εγκέφαλος είναι σε εγρήγορση. Παρατηρεί το έδαφος, τα δέντρα, το φως, τις ανηφόρες. Μετά από λίγο, όμως, η προσοχή χαλαρώνει. Το μυαλό περιπλανιέται σε λίστες υποχρεώσεων, email ή σκέψεις της ημέρας.
Η δραστηριότητα συνεχίζεται, αλλά ο εγκέφαλος δεν εκπαιδεύεται πλέον.
Η ρουτίνα προσφέρει άνεση, όχι όμως νευροπλαστικότητα.
Η πραγματική εγκεφαλική ενδυνάμωση ξεκινά όταν ο εγκέφαλος καλείται να βγει ελαφρώς από το γνώριμο — όταν εμφανίζεται εκείνη η μικρή «νοητική δυσφορία» που θυμίζει το κάψιμο των μυών στην άσκηση.
Τι δείχνει η νευροεπιστήμη
Η καθηγήτρια Νευρολογίας Joanna Fong-Isariyawongse από το Πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ, η οποία μελετά τη δραστηριότητα του εγκεφάλου με ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα (EEG), εξηγεί ότι οι ηλεκτρικοί ρυθμοί του εγκεφάλου είναι εξαιρετικά δυναμικοί.
Όταν ένα άτομο μαθαίνει μια νέα δεξιότητα, τα EEG δείχνουν ότι:
-
οι νευρωνικοί ρυθμοί γίνονται πιο οργανωμένοι
-
οι συνδέσεις συγχρονίζονται καλύτερα
-
τα δίκτυα «ενισχύονται» για τη συγκεκριμένη λειτουργία
Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος αναδιαμορφώνεται ενεργά.
Η νευροπλαστικότητα δεν τελειώνει στην παιδική ηλικία
Για δεκαετίες, η επικρατούσα άποψη ήταν ότι η ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει περιορίζεται κυρίως στην παιδική ηλικία.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτό δεν ισχύει.
Πλήθος μελετών δείχνει ότι ο ενήλικος εγκέφαλος παραμένει πλαστικός σε όλη τη διάρκεια της ζωής, εφόσον υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες.
Κλασικές μελέτες σε ζώα έδειξαν ότι όσα εκτίθενται σε «εμπλουτισμένο περιβάλλον» — με παιχνίδια, κοινωνική αλληλεπίδραση και νέες εμπειρίες — αναπτύσσουν μεγαλύτερο και πιο πολύπλοκο εγκέφαλο.
Αντίστοιχα, μελέτες σε ανθρώπους δείχνουν ότι ενήλικες που:
-
μαθαίνουν νέα γλώσσα
-
ξεκινούν μουσικό όργανο
-
ασκούνται σε χορό
-
αποκτούν εντελώς νέες δεξιότητες
παρουσιάζουν αύξηση όγκου εγκεφαλικών περιοχών και καλύτερη συνδεσιμότητα σε απεικονίσεις μαγνητικής τομογραφίας.
Το συμπέρασμα είναι σαφές:
η επανάληψη διατηρεί τη λειτουργία, αλλά η καινοτομία προκαλεί προσαρμογή.
Η πραγματικότητα της νοητικής κόπωσης
Όπως και οι μύες, έτσι και ο εγκέφαλος έχει όρια.
Δεν δυναμώνει με αδιάκοπη καταπόνηση.
Η παρατεταμένη πνευματική προσπάθεια — πολλές ώρες χωρίς διακοπή, συνεχείς αποφάσεις, έντονη συγκέντρωση — οδηγεί σε νευρωνική κόπωση.
Μελέτες απεικόνισης δείχνουν ότι τότε:
-
τα δίκτυα προσοχής αρχίζουν να επιβραδύνονται
-
ενεργοποιούνται περιοχές που ευνοούν την αναζήτηση άμεσης ανταμοιβής
-
αυξάνεται η επιθυμία για ζάχαρη, πρόχειρο φαγητό ή παθητικό scrolling
Γι’ αυτό η πνευματική εξάντληση συνοδεύεται συχνά από ευερεθιστότητα, λάθη και «θολή» σκέψη.
Ακριβώς όπως δεν θα κάναμε καθίσματα για έξι ώρες συνεχόμενα, έτσι και ο εγκέφαλος χρειάζεται κύκλους πρόκλησης και ανάκαμψης.
Ο ρόλος της ξεκούρασης – και κυρίως του ύπνου
Η ξεκούραση δεν διακόπτει τη μάθηση.
Τη συμπληρώνει.
Ο ύπνος αποτελεί τη σημαντικότερη φάση εγκεφαλικής αποκατάστασης.
Κατά τη διάρκειά του:
-
ενεργοποιείται το γλυμφικό σύστημα που απομακρύνει τοξικά κατάλοιπα
-
αποκαθίσταται η ενεργειακή τροφοδοσία των νευρώνων
-
απελευθερώνεται αυξητική ορμόνη
-
εδραιώνονται μνήμες και δεξιότητες, κυρίως στο REM στάδιο
Η χρόνια έλλειψη ύπνου επηρεάζει άμεσα:
-
τη συγκέντρωση
-
τη λήψη αποφάσεων
-
τον μεταβολισμό
-
την όρεξη και τις λιγούρες
Ο ύπνος δεν είναι επιλογή ευεξίας. Είναι βιολογική ανάγκη.
Η άσκηση «λιπαίνει» τον εγκέφαλο
Η σωματική άσκηση δεν ωφελεί μόνο το σώμα.
Αυξάνει τα επίπεδα του BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) — μιας πρωτεΐνης που λειτουργεί σαν «λίπασμα» για τους νευρώνες.
Ο BDNF:
-
ενισχύει τη δημιουργία νέων συνδέσεων
-
αυξάνει την αιμάτωση του εγκεφάλου
-
μειώνει τη φλεγμονή
-
διατηρεί τη νευροπλαστικότητα με την ηλικία
Γι’ αυτό και η άσκηση θεωρείται από τους ισχυρότερους μη φαρμακευτικούς τρόπους προστασίας της γνωστικής υγείας.
Εκπαίδευση – αποκατάσταση – επανάληψη
Το βασικό μήνυμα της νευροεπιστήμης είναι απλό αλλά βαθύ:
Ο εγκέφαλος δεν φθείρεται παθητικά με τα χρόνια.
Αναδιαμορφώνεται συνεχώς, ανάλογα με το πώς τον χρησιμοποιούμε.
Κάθε νέα πρόκληση, κάθε πραγματικό διάλειμμα, κάθε ποιοτικός ύπνος στέλνει ένα μήνυμα:
ότι η ανάπτυξη παραμένει ζητούμενο.
Δεν απαιτούνται ακριβά προγράμματα «brain training».
Μικρές αλλαγές αρκούν:
-
δοκιμή νέων δραστηριοτήτων
-
εναλλαγή ρουτίνας
-
διαλείμματα πριν την εξάντληση
-
κίνηση
-
σταθερός ύπνος
Ακόμη και μια μικρή αλλαγή διαδρομής σε έναν καθημερινό περίπατο αρκεί για να υπενθυμίσει στον εγκέφαλο ότι δεν λειτουργεί μόνο από συνήθεια — αλλά εκπαιδεύεται.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Μπορεί ο εγκέφαλος να «ενεργοποιεί» το ανοσοποιητικό; Νέα μελέτη
Επιτραπέζια παιχνίδια: Το απροσδόκητο όφελος για τον εγκέφαλο
