Η μνήμη δεν καταγράφει πιστά τη ζωή μας. Επιλέγει. Και αυτή η επιλογή, υποστηρίζει νέα ανασκόπηση στο Annual Review of Psychology, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το κίνητρο και από δύο νευροδιαμορφωτικά συστήματα που «κουρδίζουν» τον εγκέφαλο: τη ντοπαμίνη και τη νοραδρεναλίνη.
- Γράφει η Χριστίνα Χατζηπαλαμουτζή
Η μνήμη δεν λειτουργεί σαν κάμερα που γράφει τα πάντα. Λειτουργεί σαν επιμελητής: κρατά ό,τι θεωρεί χρήσιμο, πετά ό,τι δεν υπηρετεί μελλοντικές αποφάσεις. Αυτό το «χρήσιμο» όμως δεν καθορίζεται μόνο από το γεγονός. Καθορίζεται από την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε όταν το ζούμε — και κυρίως από το κίνητρο.
Στη νέα τους ανασκόπηση, οι Jia-Hou Poh και R. Alison Adcock υποστηρίζουν ότι οι καταστάσεις κινήτρου δεν είναι απλώς ψυχολογικές ετικέτες. Είναι νευρωνικά πλαίσια: συγκεκριμένες καταστάσεις συνεργασίας μεταξύ περιοχών του εγκεφάλου, που αλλάζουν το πώς «περνά» η πληροφορία, πώς κωδικοποιείται και τι μορφή παίρνει στη μνήμη.
Στο επίκεντρο μπαίνουν δύο μεγάλα συστήματα νευροδιαμόρφωσης: το ντοπαμινεργικό και το νοραδρενεργικό. Με απλά λόγια, είναι σαν δύο διαφορετικά «προφίλ λειτουργίας» του εγκεφάλου που, ανάλογα με τις απαιτήσεις της στιγμής, ρυθμίζουν διαφορετικά την πρόσληψη και την αποθήκευση της εμπειρίας.
Δύο συστήματα, δύο τύποι μνήμης
Το πρώτο προφίλ συνδέεται με τη ντοπαμίνη και την κοιλιακή καλυπτρική περιοχή (VTA). Εδώ, η μνήμη τείνει να γίνεται πιο συνειρμική, σχεσιακή και ευέλικτη: δεν κρατά μόνο το μεμονωμένο γεγονός, αλλά «δένει» σχέσεις και πλαίσιο. Είναι ο τύπος μάθησης που βοηθά να καταλάβουμε δομές, να κάνουμε γενικεύσεις και να προσαρμοστούμε σε νέες καταστάσεις.
Το δεύτερο προφίλ συνδέεται με τη νοραδρεναλίνη και τον υπομέλα τόπο (locus coeruleus, LC). Εδώ, η μνήμη τείνει να γίνεται πιο στοχο-σχετική και συμπαγής: προτεραιότητα παίρνει αυτό που χρειάζεται άμεσα, το πιο «καυτό» στοιχείο μιας κατάστασης, η λεπτομέρεια που εξυπηρετεί δράση.
Δεν μιλάμε για καλό και κακό. Μιλάμε για διαφορετικές λύσεις στο ίδιο πρόβλημα: πώς θα θυμηθείς αρκετά, με τρόπο χρήσιμο, όταν ο εγκέφαλος έχει περιορισμένους πόρους.
Όταν «εξερευνάς» και όταν «πρέπει»
Η ανασκόπηση περιγράφει ένα εύστοχο δίπολο για να καταλάβουμε αυτές τις καταστάσεις:
όταν το κίνητρο είναι «ερωτηματικό» (αναζήτηση, περιέργεια, χτίσιμο χάρτη), ο εγκέφαλος ευνοεί συνδέσεις και πλαίσιο.
όταν το κίνητρο γίνεται «προστακτικό» (επείγον, άμεσος στόχος, στενή προτεραιότητα), ο εγκέφαλος σφίγγει το κάδρο και «κλειδώνει» κρίσιμες πληροφορίες.
Έτσι εξηγείται γιατί μια κατάσταση έντονου κινδύνου μπορεί να αφήσει δυνατές, κοφτερές μνήμες συγκεκριμένων στοιχείων, ενώ μια περίοδος ενδιαφέροντος και εξερεύνησης μπορεί να χτίσει πιο πλούσιες αναπαραστάσεις και συνδέσεις.
Τι καθορίζει ποιο προφίλ θα ενεργοποιηθεί
Οι συγγραφείς επιμένουν ότι η πραγματική ζωή δεν είναι εργαστήριο. Αξία και διέγερση συχνά συνυπάρχουν, άρα τα συστήματα δεν λειτουργούν σε απομόνωση. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η «μορφή» του κινήτρου και η δυναμική του.
Μια κρίσιμη ιδέα που αναδεικνύουν είναι ότι σπάνια έχουμε έναν μόνο στόχο. Συνήθως έχουμε ένα «τοπίο στόχων»: πολλές επιλογές που ανταγωνίζονται για προσοχή και προσπάθεια. Όταν το τοπίο αυτό δεν έχει μια απόλυτη κορυφή, η μάθηση μπορεί να γίνει πιο διερευνητική. Όταν όμως ένας στόχος κυριαρχήσει απότομα, η λειτουργία γίνεται πιο προστακτική και στοχοκεντρική.
Τι σημαίνει αυτό για εκπαίδευση και κλινική πρακτική
Εδώ βρίσκεται και η πρακτική αξία του πλαισίου: δεν προτείνεται μία μόνο συνταγή. Προτείνεται ταιριαστός σχεδιασμός ανάλογα με το τι θέλουμε να πετύχουμε.
Στην εκπαίδευση, για παράδειγμα, οι συγγραφείς αφήνουν να φανεί ότι τα υψηλού διακυβεύματος πλαίσια μπορεί να ενισχύουν τη στενή στόχευση και την αποθήκευση συγκεκριμένων στοιχείων, αλλά όχι πάντα τη βαθιά κατανόηση και την ευελιξία. Αντίθετα, πιο έξυπνη δομή στόχων και αφήγησης μπορεί να κατευθύνει το κίνητρο προς διερεύνηση όταν χρειάζεται, και προς εστίαση όταν πρέπει.
Στην κλινική, το ίδιο σκεπτικό ανοίγει έναν δρόμο: αν το κίνητρο είναι κατάσταση που ρυθμίζει δίκτυα, τότε η ενίσχυση δεξιοτήτων αυτορρύθμισης, η σωστή πλαισίωση στόχων και ο σχεδιασμός περιβάλλοντος μάθησης μπορούν να γίνουν εργαλεία για καλύτερη προσκόλληση, μάθηση δεξιοτήτων και προσαρμογή.
Το κίνητρο, όπως το περιγράφει η σύγχρονη νευροεπιστήμη, δεν είναι απλώς «θέλω». Είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο εγκέφαλος αποφασίζει τι αξίζει να κρατήσει. Και αυτή η απόφαση αλλάζει ανάλογα με το αν βρισκόμαστε σε λειτουργία εξερεύνησης ή σε λειτουργία άμεσης δράσης, με δύο κεντρικά νευροχημικά συστήματα να μετακινούν την ισορροπία της μνήμης προς διαφορετικά αποτελέσματα.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Η απώλεια μνήμης δεν είναι γραμμική: τι αποκαλύπτει μελέτη
ΕΚΑΒ: Εκδήλωση μνήμης για τους διασώστες που έπεσαν στο καθήκον
