Η μνήμη εργασίας δεν επιστρέφει απλώς στο αρχικό σχέδιο όταν κάτι μας διακόπτει. Νέα μελέτη δείχνει ότι ο εγκέφαλος αναδιοργανώνει γρήγορα τις πληροφορίες που κρατά προσωρινά, δίνει προτεραιότητα στον πιο άμεσο στόχο και προσαρμόζει τη συμπεριφορά του στις νέες συνθήκες.
Μια τηλεφωνική κλήση, μια ειδοποίηση ή ένα απρόβλεπτο γεγονός δεν διακόπτει απλώς τη συγκέντρωσή μας. Αναγκάζει τον εγκέφαλο να επανεκτιμήσει ποια πληροφορία χρειάζεται περισσότερο και ποια μπορεί προσωρινά να περάσει σε δεύτερο πλάνο.
Νέα μελέτη ερευνητών του Πανεπιστημίου του Τέξας στο Όστιν δείχνει ότι η μνήμη εργασίας διαθέτει αξιοσημείωτη ευελιξία. Όταν μια απόσπαση αλλάζει τη θέση ή το σχέδιο ενός ανθρώπου, ο εγκέφαλος ανακατανέμει γρήγορα τους γνωστικούς πόρους του και επικεντρώνεται στον στόχο που έχει πλέον τη μεγαλύτερη άμεση σημασία.
Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό Communications Psychology και προσφέρουν νέα στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τις διακοπές χωρίς να χάνουν εντελώς τον αρχικό τους στόχο.
Τι είναι η μνήμη εργασίας
Η μνήμη εργασίας επιτρέπει στον εγκέφαλο να συγκρατεί προσωρινά και να επεξεργάζεται πληροφορίες που χρειάζονται για την ολοκλήρωση μιας άμεσης εργασίας.
Τη χρησιμοποιούμε όταν θυμόμαστε ποια προϊόντα πρέπει να αγοράσουμε, όταν ακολουθούμε μια διαδρομή, όταν κρατάμε στο μυαλό μας μια οδηγία ή όταν εκτελούμε διαδοχικά βήματα σε μια επαγγελματική υποχρέωση.
Δεν λειτουργεί ως απλή αποθήκη πληροφοριών. Ο εγκέφαλος αξιοποιεί όσα κρατά ενεργά για να πάρει αποφάσεις, να σχεδιάσει τις επόμενες ενέργειες και να προσαρμοστεί στις αλλαγές του περιβάλλοντος.
Παρότι η μνήμη εργασίας έχει μελετηθεί εκτενώς, οι επιστήμονες γνωρίζουν λιγότερα για το πώς αντιδρά όταν ένα απρόσμενο γεγονός διακόπτει το αρχικό σχέδιο.
Οι στόχοι αλλάζουν μαζί με τις συνθήκες
Οι ερευνητές Ζιγιάο Ζανγκ και Τζάροντ Λιούις-Πίκοκ επισημαίνουν ότι η σημασία μιας πληροφορίας εξαρτάται από την κατάσταση του ανθρώπου σε σχέση με τον στόχο του.
Για παράδειγμα, κάποιος που ακολουθεί νοητικά μια λίστα αγορών μπορεί να δίνει προτεραιότητα σε διαφορετικά προϊόντα ανάλογα με το σημείο του καταστήματος στο οποίο βρίσκεται.
Στην καθημερινή ζωή, όμως, η θέση και οι συνθήκες αλλάζουν συνεχώς. Ένα επείγον αίτημα, ένα εμπόδιο στον δρόμο ή μια ξαφνική υποχρέωση μπορεί να ανατρέψει το αρχικό σχέδιο.
Ο εγκέφαλος πρέπει τότε να αντιμετωπίσει το απρόοπτο, χωρίς να διαγράψει τις πληροφορίες που σχετίζονται με τον βασικό στόχο.
Το πείραμα με το παιχνίδι «Snake»
Για να εξετάσουν πώς η μνήμη εργασίας αντιδρά στις διακοπές, οι ερευνητές πραγματοποίησαν σειρά πειραμάτων με 50 ενήλικες.
Οι συμμετέχοντες έπαιξαν μια προσαρμοσμένη εκδοχή του γνωστού ηλεκτρονικού παιχνιδιού «Snake», το οποίο έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές μέσα από τα παλαιότερα κινητά τηλέφωνα Nokia.
Οι παίκτες χειρίζονταν με τα βέλη του πληκτρολογίου ένα φίδι μέσα σε ένα ορθογώνιο πεδίο. Στόχος τους ήταν να το οδηγήσουν σε σημεία όπου βρίσκονταν μήλα.
Οι θέσεις των μήλων εμφανίζονταν στην οθόνη μόνο για λίγο. Στη συνέχεια εξαφανίζονταν και οι συμμετέχοντες έπρεπε να τις θυμούνται, ώστε να κατευθύνουν το φίδι προς τους κρυμμένους στόχους.
Σε κάθε δοκιμή, οι παίκτες απομνημόνευαν τη θέση ενός, δύο ή τεσσάρων μήλων. Με αυτόν τον τρόπο, οι επιστήμονες μπορούσαν να μεταβάλλουν το φορτίο της μνήμης εργασίας.
Το ξαφνικό σταφύλι που άλλαζε το σχέδιο
Στις μισές δοκιμές εμφανιζόταν ξαφνικά στην οθόνη ένα επιπλέον φρούτο, ένα σταφύλι.
Οι συμμετέχοντες έπρεπε να διακόψουν προσωρινά την πορεία τους προς τα μήλα, να οδηγήσουν πρώτα το φίδι στο σταφύλι και στη συνέχεια να επιστρέψουν στην αρχική αποστολή.
Η ξαφνική εμφάνιση του νέου στόχου λειτουργούσε ως ελεγχόμενη απόσπαση. Παράλληλα, άλλαζε τη θέση του φιδιού μέσα στο πεδίο και, επομένως, τη σχέση του με τα μήλα που οι παίκτες είχαν απομνημονεύσει.
Οι ερευνητές συνέκριναν την απόδοση των συμμετεχόντων στις δοκιμές με και χωρίς απόσπαση, εξετάζοντας πώς άλλαζαν οι προτεραιότητες της μνήμης.
Χωρίς περισπασμό, προηγείται ο κοντινότερος στόχος
Όταν δεν εμφανιζόταν το σταφύλι, οι συμμετέχοντες κατευθύνονταν συνήθως πρώτα προς το μήλο που βρισκόταν πιο κοντά στο φίδι.
Η εγγύτητα λειτουργούσε ως βασικό κριτήριο προτεραιότητας. Η μνήμη εργασίας διατηρούσε πιο ενεργή την πληροφορία που αφορούσε τον αμεσότερο στόχο και οι παίκτες οργάνωναν την πορεία τους γύρω από αυτόν.
Το εύρημα δείχνει ότι ο εγκέφαλος δεν αντιμετωπίζει όλες τις προσωρινά αποθηκευμένες πληροφορίες ως ισότιμες. Δίνει περισσότερο βάρος σε εκείνες που έχουν μεγαλύτερη άμεση χρησιμότητα.
Μετά την απόσπαση, η μνήμη αναδιοργανώνεται
Όταν οι συμμετέχοντες μάζευαν το ξαφνικό σταφύλι, δεν επέστρεφαν απαραίτητα στο μήλο που είχαν αρχικά επιλέξει.
Η μετακίνηση προς το νέο φρούτο είχε αλλάξει τη θέση του φιδιού. Έτσι, η μνήμη εργασίας ανακατένειμε γρήγορα τις προτεραιότητές της και οι παίκτες στρέφονταν συνήθως προς το μήλο που βρισκόταν πλέον πιο κοντά στη νέα τους θέση.
Ο εγκέφαλος δεν διατηρούσε άκαμπτα το αρχικό σχέδιο. Το ενημέρωνε με βάση τις νέες συνθήκες και επέλεγε μια πιο αποτελεσματική επόμενη κίνηση.
Η διαδικασία αυτή επέτρεπε στους συμμετέχοντες να αντιμετωπίσουν το απρόβλεπτο γεγονός χωρίς να χάσουν τον γενικό στόχο του παιχνιδιού.
Ένα μόνο στοιχείο αποκτά προτεραιότητα
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα ήταν ότι, μετά την απόσπαση, οι συμμετέχοντες βασίζονταν κυρίως σε ένα μόνο στοιχείο της μνήμης εργασίας.
Ακόμη και όταν είχαν απομνημονεύσει δύο ή τέσσερις θέσεις μήλων, επικεντρώνονταν στην τοποθεσία που αντιστοιχούσε στον πιο άμεσο στόχο.
Η μνήμη εργασίας φαίνεται, επομένως, να διατηρεί την ευελιξία της περιορίζοντας προσωρινά το εύρος της. Αντί να επεξεργάζεται όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες με την ίδια ένταση, συγκεντρώνει τους πόρους της σε εκείνη που χρειάζεται πρώτη.
Η στρατηγική αυτή βοηθά τον εγκέφαλο να ανακτήσει γρήγορα τον έλεγχο μετά από μια διακοπή.
Το μεγάλο φορτίο περιορίζει την ευελιξία
Η ικανότητα ανακατανομής των προτεραιοτήτων μειωνόταν όταν οι συμμετέχοντες έπρεπε να θυμούνται περισσότερες θέσεις.
Όσο αυξανόταν το φορτίο της μνήμης εργασίας, τόσο δυσκολότερο γινόταν για τους παίκτες να αναδιοργανώσουν με ακρίβεια τις πληροφορίες μετά την απόσπαση.
Το αποτέλεσμα συμφωνεί με την άποψη ότι η μνήμη εργασίας διαθέτει περιορισμένη χωρητικότητα. Μπορεί να προσαρμόζεται γρήγορα, αλλά η διαδικασία γίνεται πιο απαιτητική όταν ο εγκέφαλος χειρίζεται ήδη πολλές πληροφορίες.
Αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί οι διακοπές αποδεικνύονται ιδιαίτερα επιβαρυντικές όταν κάποιος εκτελεί μια σύνθετη εργασία ή προσπαθεί να παρακολουθήσει πολλά βήματα ταυτόχρονα.
Ο εγκέφαλος δεν συνεχίζει απλώς από εκεί όπου σταμάτησε
Η μελέτη αμφισβητεί την ιδέα ότι, μετά από μια διακοπή, ο εγκέφαλος επαναφέρει απλώς το προηγούμενο σχέδιο και συνεχίζει από το ίδιο σημείο.
Η μνήμη εργασίας φαίνεται να επανυπολογίζει τις προτεραιότητες, λαμβάνοντας υπόψη τη νέα θέση, τις αλλαγμένες συνθήκες και τον στόχο που έχει πλέον μεγαλύτερη σημασία.
Ο γενικός σκοπός παραμένει, αλλά η σειρά των επόμενων ενεργειών μπορεί να αλλάξει.
Οι ερευνητές περιγράφουν αυτή τη λειτουργία ως δυναμική ανακατανομή της μνήμης εργασίας. Πρόκειται για έναν μηχανισμό που επιτρέπει ευέλικτη, αλλά περιορισμένη, ανθεκτικότητα στις διακοπές.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα για την καθημερινότητα
Το πείραμα πραγματοποιήθηκε σε ελεγχόμενο περιβάλλον, όμως τα αποτελέσματα αντανακλούν πολλές καθημερινές καταστάσεις.
Όταν κάποιος διακόπτεται ενώ εργάζεται, οδηγεί ή εκτελεί μια δουλειά στο σπίτι, δεν χρειάζεται μόνο να θυμηθεί τι έκανε προηγουμένως. Πρέπει επίσης να αποφασίσει ποια ενέργεια έχει πλέον προτεραιότητα.
Μια ειδοποίηση, ένα επείγον τηλεφώνημα ή μια νέα υποχρέωση μπορεί να αλλάξει το πλαίσιο. Μετά τη διακοπή, η αποτελεσματικότερη επόμενη κίνηση δεν είναι απαραίτητα εκείνη που είχε αρχικά σχεδιαστεί.
Η μνήμη εργασίας υποστηρίζει αυτή την προσαρμογή, επιλέγοντας την πληροφορία που εξυπηρετεί καλύτερα τη νέα κατάσταση.
Όταν, όμως, οι εκκρεμότητες είναι πολλές, αυξάνεται ο κίνδυνος ορισμένα στοιχεία να χαθούν ή να υποβαθμιστούν.
Γιατί οι συχνές διακοπές εξαντλούν
Τα ευρήματα προσφέρουν μια πιθανή εξήγηση για το γεγονός ότι οι συνεχείς ειδοποιήσεις και οι επαναλαμβανόμενες διακοπές μειώνουν την παραγωγικότητα.
Κάθε νέο ερέθισμα αναγκάζει τη μνήμη εργασίας να μετακινήσει προσωρινά τους πόρους της, να αναθεωρήσει τις προτεραιότητες και στη συνέχεια να ανασυγκροτήσει το σχέδιο της αρχικής εργασίας.
Ο άνθρωπος δεν ξεχνά απαραίτητα όσα έκανε. Όταν, όμως, οι διακοπές επαναλαμβάνονται ή η εργασία απαιτεί τη διατήρηση πολλών πληροφοριών, η επιστροφή γίνεται δυσκολότερη.
Η συγκεκριμένη μελέτη δεν εξέτασε απευθείας τις ειδοποιήσεις κινητών τηλεφώνων ή το εργασιακό multitasking. Δείχνει, ωστόσο, ότι μια απόσπαση δεν αποτελεί ουδέτερο γεγονός. Μεταβάλλει ενεργά την εσωτερική ιεράρχηση των πληροφοριών.
Νέα δεδομένα για τα μοντέλα της μνήμης
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα αποτελέσματα μπορούν να βελτιώσουν τα θεωρητικά μοντέλα της μνήμης εργασίας.
Πολλά υπάρχοντα μοντέλα εξετάζουν τη διατήρηση πληροφοριών σε σχετικά σταθερές συνθήκες. Στην πραγματική ζωή, όμως, η θέση, οι στόχοι και οι απαιτήσεις αλλάζουν συνεχώς.
Ένα πληρέστερο μοντέλο πρέπει να εξηγεί όχι μόνο πόσες πληροφορίες μπορεί να διατηρήσει ο εγκέφαλος, αλλά και πώς μεταβάλλει την προτεραιότητά τους όταν αλλάζει το περιβάλλον.
Μελλοντικές έρευνες θα μπορούσαν να εξετάσουν ποιοι νευρωνικοί μηχανισμοί υποστηρίζουν αυτή τη γρήγορη αναδιοργάνωση και πώς την επηρεάζουν η ηλικία, η κόπωση ή διαφορετικές νευρολογικές καταστάσεις.
Πιθανές εφαρμογές στην τεχνητή νοημοσύνη
Τα ευρήματα μπορεί να αποδειχθούν χρήσιμα και στην ανάπτυξη συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης.
Ένα σύστημα που λειτουργεί σε δυναμικό περιβάλλον πρέπει να μπορεί να αντιμετωπίζει απρόβλεπτες αλλαγές χωρίς να χάνει τον γενικό του στόχο. Παράλληλα, χρειάζεται να επιλέγει ποια πληροφορία έχει άμεση σημασία και ποια μπορεί να παραμείνει προσωρινά στο παρασκήνιο.
Η ανθρώπινη μνήμη εργασίας προσφέρει ένα πρότυπο ευέλικτης, αλλά περιορισμένης, διαχείρισης γνωστικών πόρων.
Μελλοντικά υπολογιστικά συστήματα θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν παρόμοιους μηχανισμούς, ώστε να αναπροσαρμόζουν γρήγορα τις προτεραιότητές τους μετά από διακοπές ή αλλαγές του περιβάλλοντος.
Ευέλικτη, αλλά όχι απεριόριστη
Η νέα μελέτη δείχνει ότι η μνήμη εργασίας δεν παραμένει παθητική απέναντι στις διακοπές.
Ο εγκέφαλος επανεκτιμά γρήγορα ποια πληροφορία έχει μεγαλύτερη άμεση αξία και μεταφέρει εκεί τους γνωστικούς του πόρους. Με αυτόν τον τρόπο, μπορεί να αντιμετωπίσει ένα απρόβλεπτο γεγονός χωρίς να εγκαταλείψει τον βασικό στόχο.
Η προσαρμογή συνοδεύεται, ωστόσο, από περιορισμούς. Μετά τη διακοπή, ένα μόνο στοιχείο φαίνεται να κυριαρχεί στη μνήμη εργασίας, ενώ η ευελιξία μειώνεται όσο αυξάνεται το γνωστικό φορτίο.
Η λειτουργία αυτή εξηγεί πώς καταφέρνουμε να συνεχίζουμε μετά από μια απόσπαση. Ταυτόχρονα, δείχνει γιατί οι συνεχείς διακοπές και η υπερφόρτωση πληροφοριών μπορούν να κάνουν ακόμη και μια απλή εργασία σημαντικά δυσκολότερη.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Το μυστικό της νεανικής μνήμης δεν κρύβεται μόνο στα γονίδια
Μπορεί ένα bot να «διέγραψε» άρθρα του Μαξ Πλανκ από την επιστημονική μνήμη;
