Φάρμακα που χρησιμοποιούνται ήδη για τη θεραπεία του γλαυκώματος θα μπορούσαν στο μέλλον να αξιοποιηθούν εναντίον ορισμένων ιδιαίτερα επιθετικών μορφών καρκίνου, όπως ο καρκίνος του μαστού, το μελάνωμα και η οξεία μυελογενής λευχαιμία.
Βρετανοί επιστήμονες εντόπισαν έναν κοινό μοριακό μηχανισμό που βοηθά τα καρκινικά κύτταρα να κινούνται και να εξαπλώνονται, καθώς και βιοδείκτες που ενδέχεται να δείχνουν ποιοι ασθενείς θα μπορούσαν να ωφεληθούν από την αναστολή του. Τα ευρήματα είναι ακόμη προκλινικά και απαιτούν κλινικές δοκιμές.
Μια απρόσμενη θεραπευτική δυνατότητα απέναντι σε ορισμένους επιθετικούς καρκίνους αναδεικνύει νέα έρευνα επιστημόνων από το Institute of Cancer Research στο Λονδίνο.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι καρκινικά κύτταρα από διαφορετικούς όγκους φαίνεται να μοιράζονται μία κοινή «αδυναμία»: εξαρτώνται από ένα μόριο γνωστό ως ROCK ή Rho kinase, το οποίο παίζει σημαντικό ρόλο στην ικανότητά τους να αλλάζουν σχήμα, να κινούνται μέσα στους ιστούς και τελικά να εξαπλώνονται σε άλλα σημεία του σώματος.
Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον της μελέτης είναι ότι φάρμακα που αναστέλλουν το ROCK υπάρχουν ήδη και χρησιμοποιούνται στην οφθαλμολογία για το γλαύκωμα.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι τα ίδια φάρμακα θα μπορούσαν, εφόσον αποδειχθούν αποτελεσματικά και ασφαλή σε ασθενείς με καρκίνο, να επαναχρησιμοποιηθούν ως αντικαρκινικές θεραπείες.
Η στρατηγική αυτή είναι γνωστή ως drug repurposing, δηλαδή επανατοποθέτηση ή επαναχρησιμοποίηση ήδη εγκεκριμένων φαρμάκων για μία διαφορετική νόσο.
Γιατί έχει σημασία η επαναχρησιμοποίηση φαρμάκων
Η ανάπτυξη ενός εντελώς νέου αντικαρκινικού φαρμάκου μπορεί να απαιτήσει πολλά χρόνια έρευνας και εκτεταμένες μελέτες ασφάλειας.
Όταν όμως ένα φάρμακο χρησιμοποιείται ήδη για άλλη πάθηση, μεγάλο μέρος των πληροφοριών σχετικά με τη φαρμακολογία και την ασφάλειά του είναι ήδη γνωστό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να δοθεί αυτομάτως σε ασθενείς με καρκίνο.
Θα πρέπει να προσδιοριστούν η κατάλληλη δόση, ο τρόπος χορήγησης, οι πιθανές παρενέργειες, οι συνδυασμοί με άλλες θεραπείες και —κυρίως— να αποδειχθεί μέσα από κλινικές δοκιμές ότι προσφέρει πραγματικό όφελος.
Ωστόσο, εάν όλα αυτά επιβεβαιωθούν, η πορεία προς την κλινική εφαρμογή μπορεί να είναι ταχύτερη από την ανάπτυξη ενός φαρμάκου από το μηδέν.
Το μόριο ROCK που βοηθά τα καρκινικά κύτταρα να εξαπλωθούν
Η έρευνα επικεντρώθηκε στο ROCK, μία πρωτεΐνη που συμμετέχει στον έλεγχο του κυτταρικού σκελετού.
Ο κυτταρικός σκελετός λειτουργεί σαν εσωτερικός «σκελετός» του κυττάρου, καθορίζοντας σε μεγάλο βαθμό το σχήμα και την κινητικότητά του.
Στα επιθετικά καρκινικά κύτταρα, η ενεργοποίηση του ROCK μπορεί να αυξήσει την τάση αυτού του σκελετού.
Τα κύτταρα γίνονται πιο συσταλτά και στρογγυλά και μπορούν να αναπτύσσουν τη μηχανική δύναμη που χρειάζονται ώστε να συμπιέζονται και να περνούν μέσα από τους γύρω ιστούς.
Αυτή η ικανότητα είναι ιδιαίτερα σημαντική στη μετάσταση.
Όταν ένας καρκίνος παραμένει εντοπισμένος, συχνά υπάρχουν περισσότερες θεραπευτικές επιλογές. Όταν όμως τα κύτταρά του αποκτήσουν τη δυνατότητα να μετακινηθούν και να δημιουργήσουν μεταστάσεις, η αντιμετώπισή του γίνεται πολύ δυσκολότερη.
Μια κοινή «αδυναμία» σε διαφορετικούς καρκίνους
Η επικεφαλής της μελέτης, καθηγήτρια Victoria Sanz Moreno, από το Institute of Cancer Research, εξήγησε ότι ορισμένοι καρκίνοι είναι ιδιαίτερα επιθετικοί και γίνονται πολύ δυσκολότεροι στη θεραπεία όταν εξαπλωθούν.
Η ερευνητική ομάδα εντόπισε μια κοινή ευαισθησία στα επιθετικά καρκινικά κύτταρα, η οποία φαίνεται ότι θα μπορούσε να αξιοποιηθεί θεραπευτικά ανεξάρτητα από το όργανο από το οποίο ξεκίνησε ο όγκος.
Τα ευρήματα επιβεβαιώθηκαν σε μοντέλα:
- καρκίνου του μαστού,
- μελανώματος,
- οξείας μυελογενούς λευχαιμίας.
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι το ίδιο μοριακό «αποτύπωμα» μπορεί να υπάρχει και σε άλλους τύπους καρκίνου, αλλά αυτό θα χρειαστεί να διερευνηθεί περαιτέρω.
Το κρίσιμο ερώτημα: Ποιος ασθενής θα ανταποκρίνεται;
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της μελέτης δεν είναι απλώς ότι οι αναστολείς ROCK μπορούν να σκοτώσουν ορισμένα καρκινικά κύτταρα.
Οι ερευνητές προσπάθησαν να βρουν βιοδείκτες που θα μπορούσαν να προβλέψουν ποιοι όγκοι είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι σε αυτή τη θεραπεία.
Αυτό είναι απαραίτητο για την ανάπτυξη μιας εξατομικευμένης θεραπευτικής στρατηγικής.
Το ιδανικό σενάριο στο μέλλον θα ήταν μια βιοψία του όγκου να δείχνει εάν υπάρχουν τα χαρακτηριστικά που προβλέπουν ανταπόκριση και ο ογκολόγος να γνωρίζει έτσι εάν ένας αναστολέας ROCK αποτελεί κατάλληλη επιλογή.
Καρκίνος του μαστού και E-Cadherin
Στα κύτταρα καρκίνου του μαστού, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι εκείνα που ανταποκρίνονταν καλύτερα στους αναστολείς ROCK παρουσίαζαν δυσλειτουργία ενός συγκεκριμένου γονιδίου που σχετίζεται με την πρωτεΐνη E-Cadherin.
Η E-Cadherin είναι μια πρωτεΐνη που συμμετέχει στη σύνδεση των κυττάρων μεταξύ τους.
Η απώλεια ή η διαταραχή της λειτουργίας της έχει συνδεθεί σε διάφορους καρκίνους με αλλαγές στη συνοχή, την κινητικότητα και τη συμπεριφορά των καρκινικών κυττάρων.
Στη νέα μελέτη, αυτό το χαρακτηριστικό φάνηκε να αποτελεί πιθανό δείκτη αυξημένης ευαισθησίας στην αναστολή του ROCK.
Το διαφορετικό «αποτύπωμα» στο μελάνωμα
Στο μελάνωμα, η εικόνα ήταν διαφορετική. Τα καρκινικά κύτταρα που ανταποκρίνονταν περισσότερο στους αναστολείς ROCK είχαν συχνά στρογγυλεμένο σχήμα και αυξημένη δραστηριότητα μιας σημαντικής κυτταρικής οδού σηματοδότησης που ονομάζεται NF-κB.
Η συγκεκριμένη οδός εμπλέκεται σε πολλές βιολογικές διεργασίες, μεταξύ των οποίων η φλεγμονή, η επιβίωση των κυττάρων και η απόκριση στο κυτταρικό στρες.
Οι ερευνητές θεωρούν ότι ο συνδυασμός αυτών των χαρακτηριστικών μπορεί να βοηθήσει μελλοντικά στην επιλογή ασθενών με μελάνωμα οι οποίοι είναι πιθανότερο να ανταποκριθούν στη θεραπεία.
Ευρήματα και στην οξεία μυελογενή λευχαιμία
Αντίστοιχη ευαισθησία εντοπίστηκε και σε κύτταρα οξείας μυελογενούς λευχαιμίας, μιας επιθετικής μορφής καρκίνου του αίματος.
Στην περίπτωση αυτή, η ανταπόκριση στη θεραπεία συνδεόταν με ένα συγκεκριμένο σύνολο γενετικών μεταβολών.
Το γεγονός ότι οι επιστήμονες εντόπισαν διαφορετικούς αλλά αναγνωρίσιμους βιοδείκτες σε τρεις πολύ διαφορετικούς τύπους καρκίνου ενισχύει την υπόθεση ότι η εξάρτηση από το ROCK μπορεί να αποτελεί ευρύτερο χαρακτηριστικό ορισμένων επιθετικών καρκινικών κυττάρων.
Από τις βάσεις δεδομένων στο εργαστήριο και στα πειραματόζωα
Η ομάδα ξεκίνησε εξετάζοντας δεδομένα από βάσεις που καταγράφουν την ευαισθησία διαφορετικών καρκινικών κυττάρων σε φαρμακευτικές ουσίες.
Με τον τρόπο αυτό εντόπισε ποιοι τύποι κυττάρων ανταποκρίνονταν περισσότερο στους αναστολείς ROCK και στη συνέχεια αναζήτησε κοινά μοριακά και μορφολογικά χαρακτηριστικά.
Τα ευρήματα δεν περιορίστηκαν στην ανάλυση των βάσεων δεδομένων.
Οι ερευνητές πραγματοποίησαν στη συνέχεια πειράματα σε δείγματα όγκων και μελέτες σε ποντίκια, ενισχύοντας την υπόθεση ότι οι συγκεκριμένοι βιοδείκτες μπορούν να συνδεθούν με την ανταπόκριση στη θεραπεία.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό iScience.
Η προοπτική μιας εξέτασης μέσω βιοψίας
Σύμφωνα με τους ερευνητές, ένας μελλοντικός στόχος θα ήταν η ανάλυση της βιοψίας ενός ασθενούς να αποκαλύπτει εάν ο όγκος διαθέτει το συγκεκριμένο μοριακό προφίλ.
Εάν οι κλινικές δοκιμές επιβεβαιώσουν τα σημερινά αποτελέσματα, ένας ασθενής του οποίου ο όγκος φέρει τους κατάλληλους βιοδείκτες θα μπορούσε να θεωρηθεί υποψήφιος για θεραπεία με αναστολέα ROCK.
Πρόκειται για μια λογική που βρίσκεται στον πυρήνα της ιατρικής ακριβείας: όχι η ίδια θεραπεία για όλους τους ασθενείς που έχουν έναν συγκεκριμένο τύπο καρκίνου, αλλά επιλογή θεραπείας με βάση τις ιδιαίτερες βιολογικές ιδιότητες του όγκου.
«Μπορούμε να ταιριάξουμε τη σωστή θεραπεία με τον σωστό ασθενή»
Ο πρώτος συγγραφέας της μελέτης Jaume Barcelo, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Institute of Cancer Research κατά τη διάρκεια της έρευνας και πλέον στο Barts Cancer Institute του Queen Mary University of London, ανέφερε ότι οι επιστήμονες εντόπισαν ένα συγκεκριμένο μοτίβο χαρακτηριστικών το οποίο επανεμφανίζεται σε πολλούς διαφορετικούς καρκίνους.
Το πρότυπο αυτό, όπως εξήγησε, θα μπορούσε στο μέλλον να χρησιμοποιηθεί για την επιλογή των ασθενών που έχουν τις μεγαλύτερες πιθανότητες να ωφεληθούν.
Το επόμενο βήμα θα είναι να διερευνηθεί πώς λειτουργούν οι αναστολείς ROCK όταν συνδυάζονται με άλλες αντικαρκινικές θεραπείες, με στόχο τη μεγιστοποίηση του θεραπευτικού αποτελέσματος.
Γιατί το γλαύκωμα οδήγησε σε μια πιθανή αντικαρκινική θεραπεία
Οι αναστολείς ROCK χρησιμοποιούνται στην οφθαλμολογία επειδή μπορούν να επηρεάσουν μηχανισμούς που σχετίζονται με την αποχέτευση του υδατοειδούς υγρού του οφθαλμού και, κατά συνέπεια, με την ενδοφθάλμια πίεση.
Η νέα έρευνα αξιοποιεί ουσιαστικά την ίδια κατηγορία μορίων για έναν εντελώς διαφορετικό στόχο: να παρεμποδίσει μηχανισμούς που χρησιμοποιούν ορισμένα επιθετικά καρκινικά κύτταρα για να επιβιώνουν και να μετακινούνται.
Το γεγονός ότι υπάρχουν ήδη φάρμακα τα οποία δρουν σε αυτόν τον στόχο αποτελεί ένα από τα πιο ελπιδοφόρα στοιχεία της εργασίας.
Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι οι οφθαλμικές σταγόνες για το γλαύκωμα αποτελούν θεραπεία κατά του καρκίνου ή ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν εκτός της εγκεκριμένης ένδειξής τους χωρίς κλινικές μελέτες.
Η ογκολογική χρήση θα απαιτούσε διαφορετικό θεραπευτικό σχεδιασμό και επίσημη αξιολόγηση αποτελεσματικότητας και ασφάλειας.
Καρκίνος του μαστού: Η ανάγκη για νέες επιλογές
Ο Simon Vincent, επικεφαλής επιστημονικός διευθυντής της Breast Cancer Now, υπογράμμισε τη σημασία της έρευνας, σημειώνοντας ότι περίπου 11.500 γυναίκες χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από καρκίνο του μαστού στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Όπως εξήγησε, η μελέτη δημιουργεί τη βάση για να προσδιοριστούν οι ασθενείς που θα μπορούσαν να ωφεληθούν περισσότερο από ήδη υπάρχοντα φάρμακα.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον χαρακτήρισε το γεγονός ότι οι αναστολείς ROCK μπορεί να είναι αποτελεσματικότεροι απέναντι σε καρκινικά κύτταρα που παρουσιάζουν αυξημένη ικανότητα μετάστασης και αντίσταση στις θεραπείες.
Ελπίδες και για το μελάνωμα
Η Susanna Daniels, διευθύνουσα σύμβουλος της φιλανθρωπικής οργάνωσης Melanoma Focus, σημείωσε ότι παρά τις μεγάλες θεραπευτικές προόδους που έχουν σημειωθεί στο μελάνωμα την τελευταία δεκαετία, ένα σημαντικό ποσοστό ασθενών εξακολουθεί να μην ανταποκρίνεται στις διαθέσιμες θεραπείες.
Κάθε νέα ανακάλυψη σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσονται και επιβιώνουν τα κύτταρα του μελανώματος μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για αποτελεσματικότερες και πιο στοχευμένες παρεμβάσεις.
Ακόμη μακριά από την κλινική εφαρμογή
Παρά τον ενθουσιασμό που δημιουργούν τα ευρήματα, οι ίδιοι οι ερευνητές τονίζουν ότι η εργασία βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο, προκλινικό στάδιο.
Δεν έχει αποδειχθεί ότι οι αναστολείς ROCK βελτιώνουν την επιβίωση ή την πορεία της νόσου σε ασθενείς με καρκίνο.
Για να προχωρήσει η στρατηγική στην κλινική πράξη θα πρέπει να διερευνηθούν:
- η κατάλληλη δόση και ο τρόπος χορήγησης,
- η ασφάλεια της θεραπείας σε ογκολογικούς ασθενείς,
- οι πιθανές αλληλεπιδράσεις με άλλες θεραπείες,
- οι καρκίνοι στους οποίους υπάρχει πραγματικό όφελος,
- οι βιοδείκτες που μπορούν αξιόπιστα να επιλέξουν τους κατάλληλους ασθενείς,
- και τελικά η επίδραση στη διάρκεια και την ποιότητα ζωής.
Η πραγματική αξία της ανακάλυψης επομένως δεν βρίσκεται ακόμη σε μια νέα διαθέσιμη θεραπεία, αλλά στο γεγονός ότι οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει έναν πιθανό κοινό θεραπευτικό στόχο σε διαφορετικούς επιθετικούς καρκίνους και έναν τρόπο να αναγνωρίζουν τους ασθενείς που ίσως ανταποκρίνονται σε αυτόν.
Εφόσον τα αποτελέσματα επιβεβαιωθούν σε κλινικές δοκιμές, φάρμακα που σήμερα βρίσκονται στο οπλοστάσιο των οφθαλμιάτρων για το γλαύκωμα θα μπορούσαν στο μέλλον να αποκτήσουν έναν εντελώς διαφορετικό ρόλο στην ογκολογία.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Καρκίνος ωοθηκών: Η 1η ασθενής στον κόσμο έλαβε νέα «έτοιμη» κυτταρική θεραπεία
Καρκίνος ουροδόχου κύστης: Συνδυασμός μειώνει κατά 47% τον κίνδυνο
