Οι περικοπές στη διεθνή χρηματοδότηση για την πρόληψη, τη διάγνωση και τη θεραπεία του HIV απειλούν να ανατρέψουν δεκαετίες προόδου.
Αξιωματούχος του UNAIDS προειδοποιεί ότι εκατομμύρια άνθρωποι μπορεί να χάσουν την πρόσβαση σε εξετάσεις και φάρμακα, ενώ οι πιο ευάλωτες κοινότητες κινδυνεύουν να μείνουν αόρατες.
Τον κίνδυνο να επιστρέψει ο κόσμος σε μια νέα εποχή ανεξέλεγκτης εξάπλωσης του HIV, με καθυστερημένες διαγνώσεις και περισσότερους θανάτους από AIDS, περιέγραψε η Christine Stegling, διευθύντρια Διοίκησης και Συνεργασιών του UNAIDS.
Μιλώντας στο Λονδίνο, μετά την προβολή του ντοκιμαντέρ Hunted: Kidnapped, blackmailed and tortured for being LGBTQ+, η αξιωματούχος του ΟΗΕ συνέδεσε τις περικοπές της διεθνούς βοήθειας με την ήδη ορατή αποδυνάμωση των υπηρεσιών πρόληψης και φροντίδας.
Η ανησυχία της δεν περιορίζεται μόνο στην πιθανότητα αύξησης των νέων μολύνσεων. Αφορά και ένα δεύτερο, πολιτικά πιο δύσκολο ενδεχόμενο: ότι μια νέα κρίση HIV/AIDS μπορεί να μην προκαλέσει την ίδια παγκόσμια κινητοποίηση που είχε δημιουργηθεί τις προηγούμενες δεκαετίες.
Όπως επισήμανε, τη δεκαετία του 1990 και στις αρχές του 2000, οι θάνατοι, οι κινητοποιήσεις των ασθενών και οι διεκδικήσεις για καθολική πρόσβαση στη θεραπεία ανάγκασαν κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς να δράσουν. Σήμερα, όμως, οι περικοπές στις υπηρεσίες υγείας κινδυνεύουν να θεωρηθούν «κανονικότητα», ενώ οι άνθρωποι που επηρεάζονται περισσότερο ανήκουν συχνά σε κοινωνικά περιθωριοποιημένες ομάδες.
Η διάγνωση αποτελεί το πρώτο σημείο κατάρρευσης
Η πιο άμεση επίπτωση των περικοπών καταγράφεται στην πρόσβαση στις εξετάσεις HIV.
Όταν οι δωρεάν ή χαμηλού κόστους υπηρεσίες διάγνωσης περιορίζονται, περισσότεροι άνθρωποι παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς να γνωρίζουν ότι ζουν με τον ιό. Αυτό δημιουργεί δύο παράλληλους κινδύνους.
Ο πρώτος αφορά την ατομική υγεία. Η καθυστερημένη διάγνωση σημαίνει ότι η αντιρετροϊκή θεραπεία ξεκινά όταν το ανοσοποιητικό σύστημα έχει ήδη υποστεί σοβαρή βλάβη. Αυξάνεται έτσι ο κίνδυνος ευκαιριακών λοιμώξεων, νοσηλείας και θανάτου.
Ο δεύτερος αφορά τη δημόσια υγεία. Ένα άτομο που δεν γνωρίζει την οροθετικότητά του δεν έχει την ευκαιρία να ξεκινήσει θεραπεία και να πετύχει μη ανιχνεύσιμο ιικό φορτίο. Χωρίς αυτή την παρέμβαση, αυξάνεται η πιθανότητα μετάδοσης του ιού.
Η Stegling χαρακτήρισε ιδιαίτερα επικίνδυνη αυτή τη νέα πραγματικότητα, στην οποία άνθρωποι δεν εξετάζονται, δεν ζητούν έγκαιρα βοήθεια ή φτάνουν στις υπηρεσίες υγείας όταν η νόσος έχει ήδη προχωρήσει.
Τα παγκόσμια δεδομένα παραμένουν μακριά από τους στόχους
Η προειδοποίηση έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία ο κόσμος δεν έχει πετύχει τους στόχους που είχαν τεθεί για το 2025.
Στα τέλη του 2024, περίπου 9,2 εκατομμύρια άνθρωποι που ζούσαν με HIV δεν είχαν πρόσβαση σε αντιρετροϊκή θεραπεία. Την ίδια χρονιά καταγράφηκαν περίπου 630.000 θάνατοι που σχετίζονταν με το AIDS και 1,3 εκατομμύρια νέες λοιμώξεις.
Οι αριθμοί αυτοί βρίσκονταν πολύ πάνω από τους διεθνείς στόχους. Οι θάνατοι ήταν περίπου διπλάσιοι από το επιθυμητό επίπεδο, ενώ οι νέες λοιμώξεις περίπου τρεισήμισι φορές περισσότερες από τον στόχο.
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι η διεθνής κοινότητα δεν είχε φτάσει στο σημείο όπου οι υπηρεσίες μπορούσαν να αποδυναμωθούν χωρίς σοβαρές συνέπειες. Αντίθετα, οι περικοπές πραγματοποιούνται ενώ εκατομμύρια άνθρωποι εξακολουθούν να βρίσκονται εκτός θεραπείας.
Η θεραπεία του HIV δεν αποτελεί απλώς ατομική φροντίδα
Η αντιρετροϊκή θεραπεία έχει διπλό ρόλο.
Πρώτα, προστατεύει την υγεία του ανθρώπου που ζει με HIV, μειώνοντας την ποσότητα του ιού στο αίμα και επιτρέποντας στο ανοσοποιητικό σύστημα να ανακάμψει.
Παράλληλα, όταν το ιικό φορτίο παραμένει μη ανιχνεύσιμο, ο HIV δεν μεταδίδεται μέσω της σεξουαλικής επαφής. Η αρχή αυτή εκφράζεται διεθνώς με το μήνυμα «Undetectable equals Untransmittable», δηλαδή «μη ανιχνεύσιμος ίσον μη μεταδοτικός».
Κάθε διακοπή της θεραπείας, επομένως, δεν αυξάνει μόνο τον κίνδυνο για έναν ασθενή. Μπορεί να επηρεάσει και την πορεία της επιδημίας σε ολόκληρη την κοινότητα.
Όταν κλείνουν κλινικές, διακόπτονται οι αλυσίδες εφοδιασμού ή εξαντλούνται τα αποθέματα φαρμάκων, άνθρωποι που είχαν σταθεροποιήσει την υγεία τους μπορεί να χάσουν τον ιικό έλεγχο. Η διακοπή μπορεί επίσης να ενισχύσει τον κίνδυνο ανάπτυξης αντοχής στα φάρμακα, ιδιαίτερα όταν η αγωγή λαμβάνεται ασυνεχώς.
Οι περικοπές στην αμερικανική βοήθεια αλλάζουν το τοπίο
Οι Ηνωμένες Πολιτείες υπήρξαν επί δεκαετίες ο μεγαλύτερος χρηματοδότης των παγκόσμιων προγραμμάτων κατά του HIV/AIDS.
Η δραστική συρρίκνωση της αμερικανικής αναπτυξιακής βοήθειας και η αποδυνάμωση της USAID αφαίρεσαν δισεκατομμύρια δολάρια από προγράμματα που χρηματοδοτούσαν εξετάσεις, θεραπεία, πρόληψη, κινητές μονάδες, προσωπικό και κοινοτικές οργανώσεις.
Σε αρκετές χώρες, οι υπηρεσίες HIV δεν λειτουργούν ως ανεξάρτητα εθνικά συστήματα με πλήρη κρατική χρηματοδότηση. Βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε διεθνείς πόρους, προμήθειες και συμβάσεις με μη κυβερνητικούς οργανισμούς.
Όταν η χρηματοδότηση σταματά απότομα, η επίπτωση δεν περιορίζεται σε ένα λογιστικό έλλειμμα. Μεταφράζεται σε λιγότερες εξετάσεις, μικρότερο ωράριο λειτουργίας, απολύσεις υγειονομικού προσωπικού, κλείσιμο κλινικών και απώλεια πρόσβασης σε προφυλακτική ή θεραπευτική αγωγή.
Μειωμένη και η βρετανική συμβολή
Ανησυχία προκαλεί και η μείωση της βρετανικής χρηματοδότησης.
Η στήριξη προς προγράμματα HIV/AIDS αναμένεται να διοχετεύεται κυρίως μέσω του Παγκόσμιου Ταμείου για την Καταπολέμηση του AIDS, της Φυματίωσης και της Ελονοσίας, καθώς και μέσω διμερών προγραμμάτων προς χώρες της Αφρικής και άλλων περιοχών.
Ωστόσο, η βρετανική συνεισφορά προς το Global Fund μειώνεται κατά 150 εκατομμύρια λίρες, ενώ η συνολική υποστήριξη προς την Αφρική αναμένεται να υποχωρήσει αισθητά έως το οικονομικό έτος 2028-29.
Αυτό σημαίνει ότι οι περικοπές δεν προέρχονται μόνο από μία χώρα. Συμπίπτουν σε μια περίοδο κατά την οποία πολλοί παραδοσιακοί δωρητές περιορίζουν τους προϋπολογισμούς τους και μεταφέρουν πόρους σε άλλες γεωπολιτικές ή εσωτερικές προτεραιότητες.
Οι πιο ευάλωτοι πληθυσμοί θα πληγούν πρώτοι
Οι επιπτώσεις δεν κατανέμονται ισότιμα. Oι κοινότητες που βρίσκονται ήδη αντιμέτωπες με ποινικοποίηση, κοινωνικό αποκλεισμό και διακρίσεις εξαρτώνται συχνά περισσότερο από εξειδικευμένες δομές και κοινοτικές υπηρεσίες.
Σε πολλές χώρες, οι LGBTQ+ άνθρωποι, οι εργαζόμενοι στο σεξ, οι χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών και οι μετανάστες αποφεύγουν τα κρατικά συστήματα υγείας λόγω φόβου, στιγματισμού ή κινδύνου καταγγελίας.
Οι κοινοτικές οργανώσεις λειτουργούν ως η μοναδική γέφυρα προς την εξέταση, την προφύλαξη πριν από την έκθεση, τη θεραπεία και την ψυχοκοινωνική υποστήριξη.
Όταν αυτές οι οργανώσεις χάνουν τη χρηματοδότησή τους, οι άνθρωποι δεν μεταφέρονται αυτόματα σε άλλες υπηρεσίες. Συχνά εξαφανίζονται από το σύστημα υγείας.
Η Νιγηρία ως παράδειγμα πολλαπλής κρίσης
Το ντοκιμαντέρ Hunted εστιάζει στη Νιγηρία, όπου μέλη της LGBTQ+ κοινότητας πέφτουν θύματα παγίδευσης, απαγωγής, ξυλοδαρμού, εκβιασμού και δημόσιας διαπόμπευσης.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που παρουσιάζονται, εγκληματικές ομάδες χρησιμοποιούν εφαρμογές γνωριμιών ή ψεύτικα ραντεβού για να εντοπίσουν τα θύματά τους. Στη συνέχεια τα απαγάγουν, τα βασανίζουν, καταγράφουν τις επιθέσεις και χρησιμοποιούν τα βίντεο για εκβιασμό ή διαδικτυακή διαπόμπευση.
Για τους επιζώντες που ζουν και με HIV, ο κίνδυνος είναι διπλός. Αντιμετωπίζουν τη βία και τον φόβο της αποκάλυψης της σεξουαλικής τους ταυτότητας, ενώ ταυτόχρονα κινδυνεύουν να χάσουν την πρόσβαση στα φάρμακα και στις υπηρεσίες που διατηρούν την υγεία τους.
Οι κλινικές και τα καταφύγια που κάποτε προσέφεραν ασφάλεια, θεραπεία και υποστήριξη απειλούνται πλέον από τις περικοπές.
Η ποινικοποίηση ενισχύει την επιδημία
Όταν η ομοφυλοφιλία ποινικοποιείται ή αντιμετωπίζεται κοινωνικά ως έγκλημα, οι άνθρωποι αποφεύγουν την εξέταση και τη θεραπεία.
Ο φόβος ότι ένας επαγγελματίας υγείας μπορεί να τους καταγγείλει, να τους προσβάλει ή να αποκαλύψει τα προσωπικά τους στοιχεία λειτουργεί ως εμπόδιο στη φροντίδα.
Η καταστολή δεν αποτρέπει τις σεξουαλικές σχέσεις ούτε σταματά τη μετάδοση του HIV. Αντίθετα, τη μεταφέρει στο σκοτάδι, όπου η ενημέρωση, τα προφυλακτικά, η PrEP και η θεραπεία είναι δυσκολότερο να φτάσουν.
Η δημόσια υγεία και τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν αποτελούν δύο ξεχωριστές συζητήσεις. Σε αυτή την περίπτωση είναι άμεσα συνδεδεμένα.
Ο κίνδυνος επιστροφής στις δεκαετίες του φόβου
Ο Charles Ssonko, επικεφαλής της ομάδας χρόνιων και λοιμωδών νοσημάτων των Γιατρών Χωρίς Σύνορα στο Ηνωμένο Βασίλειο, προειδοποίησε ότι ο κόσμος μπορεί να επιστρέψει σε εικόνες που θύμιζαν την υποσαχάρια Αφρική πριν από τη μαζική διάθεση της αντιρετροϊκής θεραπείας.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές του 2000, ο HIV είχε επηρεάσει σχεδόν κάθε οικογένεια σε χώρες όπως η Ουγκάντα. Οι άνθρωποι πέθαιναν χωρίς πρόσβαση σε θεραπεία, ενώ η διάγνωση ισοδυναμούσε συχνά με σύντομη πρόγνωση ζωής.
Η επέκταση της θεραπείας μετέτρεψε τον HIV από θανατηφόρα λοίμωξη σε χρόνια διαχειρίσιμη κατάσταση για όσους έχουν σταθερή πρόσβαση σε φάρμακα.
Αυτή η επιτυχία δημιούργησε, όμως, ένα παράδοξο: όσο λιγότερο ορατοί γίνονταν οι θάνατοι, τόσο περισσότερο η διεθνής κοινότητα ξεχνούσε πόσο εύθραυστη ήταν η πρόοδος.
Η πρόληψη απειλείται μαζί με τη θεραπεία
Οι περικοπές δεν επηρεάζουν μόνο όσους έχουν ήδη διαγνωστεί.
Προγράμματα διανομής προφυλακτικών, ενημέρωσης, εξέτασης, προφύλαξης πριν από την έκθεση και πρόληψης της μετάδοσης από τη μητέρα στο παιδί εξαρτώνται επίσης από διεθνή χρηματοδότηση.
Η PrEP μπορεί να μειώσει δραστικά τον κίνδυνο απόκτησης HIV όταν λαμβάνεται σωστά. Για να λειτουργήσει, όμως, χρειάζεται σταθερή προμήθεια φαρμάκων, επαναλαμβανόμενες εξετάσεις και παρακολούθηση.
Όταν τα προγράμματα διακόπτονται, η προστασία χάνεται γρήγορα. Οι συνέπειες μπορεί να φανούν μήνες ή χρόνια αργότερα, όταν οι νέες λοιμώξεις έχουν ήδη αυξηθεί.
Οι γυναίκες και τα κορίτσια παραμένουν ιδιαίτερα εκτεθειμένες
Σε πολλές χώρες της υποσαχάριας Αφρικής, οι έφηβες και οι νεαρές γυναίκες συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν δυσανάλογο κίνδυνο HIV.
Η οικονομική εξάρτηση, η έμφυλη βία, η περιορισμένη δυνατότητα διαπραγμάτευσης ασφαλέστερου σεξ και η έλλειψη πρόσβασης σε υπηρεσίες αναπαραγωγικής υγείας αυξάνουν την ευαλωτότητα.
Οι περικοπές σε προγράμματα HIV συχνά συμπίπτουν με μειώσεις σε υπηρεσίες αντισύλληψης, μητρικής υγείας και προστασίας από τη βία.
Έτσι, η επίπτωση δεν περιορίζεται σε έναν ιό. Αποδυναμώνεται ένα ολόκληρο πλέγμα υγειονομικής και κοινωνικής προστασίας.
Η καθυστέρηση θα αυξήσει και το οικονομικό κόστος
Η εξοικονόμηση που επιδιώκουν οι κυβερνήσεις μπορεί να αποδειχθεί βραχυπρόθεσμη.
Η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία του HIV περιορίζει τις νοσηλείες, τις ευκαιριακές λοιμώξεις και τη μετάδοση. Αντίθετα, η καθυστερημένη διάγνωση απαιτεί ακριβότερη φροντίδα και αυξάνει την πίεση στα ήδη αδύναμα συστήματα υγείας.
Κάθε νέα λοίμωξη δημιουργεί μια μακροχρόνια ανάγκη θεραπείας. Η εγκατάλειψη της πρόληψης σήμερα μπορεί να πολλαπλασιάσει τις δαπάνες για δεκαετίες.
Η χρηματοδότηση του HIV δεν αποτελεί επομένως μόνο ανθρωπιστική επιλογή. Είναι και επένδυση δημόσιας υγείας με μετρήσιμη οικονομική απόδοση.
Γιατί υπάρχει φόβος ότι ο κόσμος δεν θα αντιδράσει
Η Stegling δεν φοβάται μόνο μια επιδημιολογική αναζωπύρωση. Φοβάται και την απουσία πολιτικής αντίδρασης.
Η διεθνής ατζέντα είναι ήδη επιβαρυμένη από πολέμους, μετακινήσεις πληθυσμών, οικονομικές κρίσεις και κλιματικές καταστροφές. Οι κυβερνήσεις περιορίζουν τη βοήθεια και παρουσιάζουν τις περικοπές ως αναγκαίες δημοσιονομικές επιλογές.
Ταυτόχρονα, μεγάλο μέρος των ανθρώπων που κινδυνεύουν περισσότερο από τον HIV ανήκει σε κοινότητες με περιορισμένη πολιτική ισχύ. Σε ορισμένες χώρες, οι ίδιες οι κυβερνήσεις εφαρμόζουν νόμους που τους αποκλείουν ή τους ποινικοποιούν.
Μια νέα έξαρση μπορεί, επομένως, να εξελιχθεί μακριά από τις κάμερες και χωρίς την παγκόσμια οργή που είχε προκαλέσει η πρώτη μεγάλη κρίση του AIDS.
Η λέξη “επιδημία” χρειάζεται προσεκτική χρήση
Η προειδοποίηση της αξιωματούχου του UNAIDS δεν αποτελεί ανακοίνωση ότι έχει ήδη ξεκινήσει μια νέα παγκόσμια επιδημία.
Ο HIV παραμένει παγκόσμια επιδημία εδώ και δεκαετίες. Η ανησυχία αφορά την πιθανότητα μιας νέας μεγάλης αναζωπύρωσης, με αυξημένες μεταδόσεις, καθυστερημένες διαγνώσεις και περισσότερους θανάτους.
Η εξέλιξη αυτή δεν είναι αναπόφευκτη. Εξαρτάται από τις αποφάσεις που θα ληφθούν για τη χρηματοδότηση, τη διατήρηση των υπηρεσιών και την προστασία των ευάλωτων πληθυσμών.
Τι χρειάζεται για να αποτραπεί η υποχώρηση
Η αναστροφή της πορείας απαιτεί σταθερή χρηματοδότηση της διάγνωσης, της θεραπείας και της πρόληψης.
Χρειάζεται επίσης προστασία των κοινοτικών οργανώσεων που φτάνουν σε ανθρώπους τους οποίους τα κρατικά συστήματα συχνά δεν μπορούν ή δεν θέλουν να εξυπηρετήσουν.
Η απρόσκοπτη προμήθεια αντιρετροϊκών φαρμάκων, η πρόσβαση στην PrEP, η δωρεάν εξέταση και η αντιμετώπιση του στίγματος αποτελούν βασικές προϋποθέσεις.
Το ίδιο σημαντική είναι η κατάργηση νόμων και πρακτικών που ποινικοποιούν τους ανθρώπους με βάση τη σεξουαλική ταυτότητα, την εργασία ή τη χρήση ουσιών και τους απομακρύνουν από τις υπηρεσίες υγείας.
Η πρόοδος μπορεί να χαθεί πολύ γρηγορότερα απ’ όσο χτίστηκε
Η παγκόσμια αντιμετώπιση του HIV χρειάστηκε δεκαετίες επιστημονικής έρευνας, πολιτικής πίεσης και κοινωνικού ακτιβισμού.
Η ανάπτυξη αποτελεσματικών φαρμάκων δεν αρκούσε. Χρειάστηκε να μειωθούν οι τιμές, να δημιουργηθούν δίκτυα διανομής, να εκπαιδευτεί προσωπικό, να οργανωθούν εργαστήρια και να οικοδομηθεί εμπιστοσύνη σε κοινότητες που είχαν βιώσει αποκλεισμό.
Αυτή η υποδομή μπορεί να αποδυναμωθεί μέσα σε λίγους μήνες όταν σταματήσει η χρηματοδότηση.
Η κρίση δεν θα ξεκινήσει απαραίτητα με μια θεαματική αύξηση στους παγκόσμιους αριθμούς. Μπορεί να αρχίσει με κλειστές κλινικές, άδεια ράφια, χαμένες εξετάσεις και ασθενείς που εξαφανίζονται από την παρακολούθηση.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Εμβόλιο κατά του HIV προκαλεί ευρέως εξουδετερωτικά αντισώματα
AIDS: Οι φωνές που άλλαξαν τον τρόπο που μιλάμε για τον HIV
