Δύο εργασίες του Μαξ Πλανκ, ενός από τους θεμελιωτές της κβαντικής φυσικής, αποσύρθηκαν από τη Springer Nature δεκαετίες μετά τον θάνατό του. Οι λόγοι παραμένουν ασαφείς, ενώ ιστορικοί της επιστήμης υποψιάζονται ότι πίσω από την υπόθεση μπορεί να βρίσκεται αυτοματοποιημένο λογισμικό.
Η ανάκληση επιστημονικών άρθρων παραπέμπει συνήθως σε σοβαρά προβλήματα: παραποίηση δεδομένων, επιστημονική απάτη, λογοκλοπή ή σφάλματα που ακυρώνουν τα συμπεράσματα μιας μελέτης. Γι’ αυτό και η εμφάνιση του ονόματος του Μαξ Πλανκ σε σχετική λίστα προκάλεσε αμηχανία.
Ο Πλανκ, πρωτοπόρος της κβαντικής φυσικής και βραβευμένος με Νόμπελ Φυσικής το 1918, συγκαταλέγεται στις πιο εμβληματικές μορφές της σύγχρονης επιστήμης. Το έργο του διαμόρφωσε τη φυσική του 20ού αιώνα, ενώ η προσωπικότητά του είχε επίσης αποκτήσει ιδιαίτερο κύρος. Η εικόνα του δεν είχε συνδεθεί ποτέ με επιστημονικό σκάνδαλο.
Η υπόθεση ήρθε στην επιφάνεια όταν ο Yves Gingras, ιστορικός της φυσικής στο University of Quebec at Montreal, περιηγήθηκε στον ιστότοπο Retraction Watch και είδε σύνδεσμο για ανακλήσεις άρθρων από βραβευμένους με Νόμπελ. Ανάμεσα στα ονόματα βρήκε και τον Μαξ Πλανκ, με δύο αποσυρμένες εργασίες. Η πρώτη του αντίδραση ήταν δυσπιστία.
Οι δύο εργασίες και η σιωπηλή ανάκληση του 2011
Τα δύο κείμενα του Πλανκ είχαν δημοσιευθεί στις αρχές της δεκαετίας του 1940 στο γερμανικό περιοδικό Naturwissenschaften, το οποίο ανήκει πλέον στον εκδοτικό όμιλο Springer Nature. Οι εργασίες αποσύρθηκαν αθόρυβα το 2011, χωρίς να υπάρξει ευρεία συζήτηση στην επιστημονική κοινότητα.
Ο Gingras επικοινώνησε με τον Mahdi Khelfaoui, επίσης ιστορικό της επιστήμης στο University of Quebec at Trois-Rivières. Οι δύο ερευνητές άρχισαν να αναζητούν τι ακριβώς είχε συμβεί. Η αιτιολογία που εμφανιζόταν στην ιστοσελίδα του περιοδικού ήταν «παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων».
Η εξήγηση, όμως, δεν τους έπεισε. Όχι μόνο επειδή αφορούσε κείμενα ηλικίας άνω των 70 ετών, αλλά και επειδή οι πρακτικές δημοσίευσης της εποχής ήταν πολύ διαφορετικές από τις σημερινές.
Το πρώτο κείμενο και η κατηγορία της «αυτολογοκλοπής»
Το πρώτο από τα δύο κείμενα ήταν ένα φιλοσοφικό δοκίμιο του 1942 με τίτλο «Sinn und Grenzen der exakten Wissenschaft», δηλαδή «Νόημα και όρια της ακριβούς επιστήμης». Το κείμενο αφορούσε τη δυνατότητα βεβαιότητας στην επιστημονική γνώση.
Η έρευνα των δύο ιστορικών έδειξε ότι το συγκεκριμένο δοκίμιο είχε εμφανιστεί και σε άλλα δύο περιοδικά, ενώ είχε ανατυπωθεί δύο φορές σε βιβλία. Με τα σημερινά κριτήρια, η επαναδημοσίευση του ίδιου έργου μπορεί να θεωρηθεί «αυτολογοκλοπή», καθώς μπορεί να δημιουργήσει ζητήματα πνευματικών δικαιωμάτων και να διογκώσει τεχνητά το δημοσιευμένο έργο ενός ερευνητή.
Ωστόσο, στη δεκαετία του 1940 η εικόνα ήταν διαφορετική. Πριν από το διαδίκτυο, η επιστημονική κοινότητα ήταν πιο κατακερματισμένη, τα περιοδικά είχαν διαφορετικά κοινά και η αναδημοσίευση ενός κειμένου σε περισσότερα έντυπα αποτελούσε συχνή πρακτική, ιδίως για κορυφαίους επιστήμονες. Στόχος ήταν η διάδοση της γνώσης σε διαφορετικά ακροατήρια, όχι η τεχνητή αύξηση των δημοσιεύσεων.
Ένας αναχρονισμός που αλλοιώνει το ιστορικό αρχείο
Οι Gingras και Khelfaoui υποστηρίζουν ότι η εφαρμογή σύγχρονων εκδοτικών κανόνων σε ένα κείμενο του 1942 αποτελεί αναχρονισμό. Κατά την άποψή τους, η μεταφορά των σημερινών κριτηρίων σε μια άλλη εκδοτική εποχή αλλοιώνει το ιστορικό αρχείο και δημιουργεί λάθος εντυπώσεις για τον συγγραφέα.
Το ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων φαίνεται ακόμη πιο αδύναμο υπό το πρίσμα του χρόνου. Ο Μαξ Πλανκ πέθανε το 1947, γεγονός που σημαίνει ότι τα έργα του βρίσκονται πλέον σε δημόσιο τομέα στις περισσότερες χώρες. Επομένως, η έννοια της παραβίασης copyright για ένα ιστορικό κείμενο της περιόδου εκείνης μοιάζει, κατά τους δύο ιστορικούς, τουλάχιστον προβληματική.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο νομικό ή τεχνικό. Είναι και επιστημονικό. Όταν ένα ιστορικό κείμενο χαρακτηρίζεται ως ανακληθέν, ο αναγνώστης μπορεί να υποθέσει ότι περιέχει επιστημονικό σφάλμα ή ηθική παρατυπία. Στην περίπτωση του Πλανκ, οι ιστορικοί θεωρούν ότι μια τέτοια εντύπωση είναι παραπλανητική.
Μια λευκή σελίδα αντί για ανακληθέν άρθρο
Ακόμη μεγαλύτερη ενόχληση προκάλεσε ο τρόπος με τον οποίο χειρίστηκε η Springer Nature το ψηφιακό αρχείο. Η συνήθης πρακτική στις ανακλήσεις είναι να παραμένει διαθέσιμο το άρθρο, με εμφανή σήμανση ότι έχει αποσυρθεί. Με αυτόν τον τρόπο, οι ερευνητές μπορούν να δουν το περιεχόμενο, να κατανοήσουν το πλαίσιο και να αξιολογήσουν τον λόγο της ανάκλησης.
Στην περίπτωση του Πλανκ, όμως, το περιεχόμενο αντικαταστάθηκε από μια λευκή σελίδα με τη φράση ότι το άρθρο αποσύρθηκε λόγω παραβίασης. Το αποτέλεσμα ήταν ουσιαστικά η εξαφάνιση του κειμένου από την ψηφιακή πρόσβαση.
Η υπόθεση έγινε ακόμη πιο παράδοξη επειδή, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, ο εκδότης εξακολουθούσε να πωλεί το κενό PDF έναντι 39,95 δολαρίων μέχρι να δημοσιευθεί η ιστορία. Το γεγονός αυτό ενίσχυσε την αίσθηση ότι η υπόθεση δεν είχε εξεταστεί προσεκτικά από ανθρώπους.
Η υποψία ότι ευθύνεται αλγόριθμος
Η Suzanne Scarlata, χημικός και βιοχημικός στο Worcester Polytechnic Institute και αρχισυντάκτρια του The Science of Nature, όπως ονομάζεται σήμερα το Naturwissenschaften, δήλωσε ότι δεν γνώριζε την υπόθεση πριν ερωτηθεί. Η αντίδρασή της ήταν έκπληξη. Δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί τα κείμενα επισημάνθηκαν.
Η ίδια υποψιάζεται ότι η ανάκληση μπορεί να προέκυψε από εσωτερικό λογισμικό ελέγχου του εκδοτικού ομίλου. Με άλλα λόγια, ένα αυτοματοποιημένο σύστημα μπορεί να εντόπισε υποτιθέμενη παραβίαση και να ενεργοποίησε διαδικασία απόσυρσης χωρίς επαρκή ανθρώπινη εποπτεία.
Η Springer Nature δεν έδωσε αναλυτικές απαντήσεις, επικαλούμενη εμπιστευτικότητα στις πληροφορίες που αφορούν συγκεκριμένες ανακλήσεις και τους σχετικούς συγγραφείς. Η εταιρεία φέρεται επίσης να απέτρεψε τη δημοσίευση editorial που σχεδίαζε η Scarlata για την υπόθεση.
Το δεύτερο άρθρο και το μυστήριο του ίδιου τίτλου
Η δεύτερη εργασία του Πλανκ αποδείχθηκε ακόμη πιο περίπλοκη. Δημοσιεύθηκε το 1940 και επίσης αποσύρθηκε με αιτιολογία την παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων. Ωστόσο, οι ιστορικοί δεν βρήκαν ένδειξη ότι το συγκεκριμένο κείμενο είχε δημοσιευθεί αλλού.
Τότε εντόπισαν μια πιθανή εξήγηση. Την ίδια περίοδο, η φυσική βρισκόταν σε έντονη φιλοσοφική και επιστημονική διαμάχη γύρω από την ερμηνεία της κβαντικής μηχανικής. Οι Niels Bohr και Werner Heisenberg είχαν προωθήσει την αποκαλούμενη ερμηνεία της Κοπεγχάγης, σύμφωνα με την οποία τα υποατομικά σωματίδια μπορούν να βρίσκονται σε υπέρθεση καταστάσεων και αποκτούν συγκεκριμένη μορφή όταν παρατηρούνται ή μετρώνται.
Ο Πλανκ διαφωνούσε με αυτή την αντίληψη. Υποστήριζε ότι η εξωτερική πραγματικότητα υπάρχει ανεξάρτητα από την ανθρώπινη μέτρηση. Το 1940, ο φιλόσοφος Aloys Müller δημοσίευσε στο Naturwissenschaften κείμενο με τίτλο «Naturwissenschaft und reale Außenwelt», δηλαδή «Φυσική επιστήμη και πραγματικός εξωτερικός κόσμος», στο οποίο ασκούσε κριτική στις θέσεις του Πλανκ.
Έναν μήνα αργότερα, ο Πλανκ απάντησε στο ίδιο περιοδικό χρησιμοποιώντας ακριβώς τον ίδιο τίτλο. Οι Gingras και Khelfaoui υποψιάζονται ότι αυτό μπορεί να μπέρδεψε ένα αυτοματοποιημένο σύστημα ελέγχου, το οποίο ενδεχομένως θεώρησε το άρθρο λογοκλοπή ή παραβίαση copyright, παρότι το περιεχόμενο των δύο κειμένων ήταν διαφορετικό.
Γιατί η υπόθεση αφορά ακόμη και τη σημερινή φυσική
Η διαμάχη γύρω από την ερμηνεία της κβαντικής μηχανικής δεν ανήκει μόνο στην ιστορία. Παραμένει ενεργό πεδίο φιλοσοφικής και επιστημονικής συζήτησης. Οι θέσεις των μεγάλων φυσικών του 20ού αιώνα εξακολουθούν να μελετώνται, όχι μόνο για ιστορικούς λόγους, αλλά και επειδή επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τη φύση της πραγματικότητας, της μέτρησης και της γνώσης.
Για αυτόν τον λόγο, η εξαφάνιση ενός κειμένου του Πλανκ από το ψηφιακό αρχείο δεν είναι ασήμαντη λεπτομέρεια. Αφορά την πρόσβαση σε μια κρίσιμη ιστορική μαρτυρία για μία από τις σημαντικότερες επιστημονικές διαμάχες του 20ού αιώνα.
Οι ιστορικοί κάνουν λόγο για ένα είδος «διαγραφής από τη μνήμη». Όχι με πολιτική πρόθεση, αλλά μέσω τεχνικής ή εκδοτικής αμέλειας. Το αποτέλεσμα, όμως, μπορεί να είναι σοβαρό: μελλοντικοί ερευνητές ίσως δυσκολευτούν να ανασυνθέσουν με ακρίβεια τις απόψεις ενός κορυφαίου επιστήμονα.
Το ευρύτερο πρόβλημα των αυτοματοποιημένων ανακλήσεων
Η υπόθεση Πλανκ εγείρει ένα ευρύτερο ερώτημα για την επιστημονική εκδοτική βιομηχανία. Οι εκδότες χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο λογισμικό για να ανιχνεύουν λογοκλοπή, διπλές δημοσιεύσεις και παραβιάσεις δικαιωμάτων. Αυτά τα εργαλεία είναι χρήσιμα, ιδίως σε μια εποχή μαζικής παραγωγής επιστημονικών άρθρων.
Όμως τα αυτοματοποιημένα συστήματα δεν κατανοούν πάντα το ιστορικό πλαίσιο. Μπορεί να εντοπίζουν ίδιους τίτλους, επαναλήψεις κειμένου ή παλαιές αναδημοσιεύσεις χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι, σε μια άλλη εποχή, αυτές οι πρακτικές είχαν διαφορετικό νόημα.
Αν η υπόθεση του Πλανκ οφείλεται πράγματι σε αλγοριθμικό λάθος, τότε το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα δύο συγκεκριμένα άρθρα. Μπορεί να υπάρχουν και άλλες ιστορικές εργασίες, λιγότερο γνωστών επιστημόνων, που έχουν αποσυρθεί ή εξαφανιστεί χωρίς να το αντιληφθεί κανείς.
Η ανάγκη ανθρώπινης κρίσης στην επιστημονική μνήμη
Η επιστημονική ακεραιότητα απαιτεί αυστηρούς κανόνες. Οι ανακλήσεις είναι απαραίτητες όταν ένα άρθρο περιέχει σοβαρά σφάλματα, παραποίηση ή ανήθικες πρακτικές. Ωστόσο, η ίδια αυστηρότητα πρέπει να συνοδεύεται από ιστορική κρίση, ειδικά όταν πρόκειται για κείμενα προηγούμενων δεκαετιών.
Στην περίπτωση του Μαξ Πλανκ, οι ιστορικοί δεν ζητούν να αγνοηθούν τα ζητήματα πνευματικών δικαιωμάτων ή οι κανόνες δεοντολογίας. Ζητούν να αξιολογηθούν τα κείμενα στο σωστό πλαίσιο και να αποκατασταθεί η πρόσβαση στο περιεχόμενό τους.
Η διατήρηση του επιστημονικού αρχείου δεν είναι απλή τεχνική υπόθεση. Είναι μέρος της συλλογικής μνήμης της επιστήμης. Όταν ένα κείμενο αποσύρεται χωρίς σαφή αιτιολόγηση και αντικαθίσταται από λευκή σελίδα, το αρχείο γίνεται φτωχότερο και η ιστορική κατανόηση πιο αδύναμη.
Τι ζητούν οι ιστορικοί της επιστήμης
Ο Yves Gingras ζητά την επαναφορά των κειμένων στη βάση δεδομένων. Η θέση του είναι απλή: ανεξάρτητα από το ποιος ή τι προκάλεσε την απόσυρση, τα άρθρα πρέπει να είναι ξανά προσβάσιμα.
Η απαίτηση αυτή δεν αφορά την προστασία της υστεροφημίας του Πλανκ από κάθε κριτική. Αφορά την ορθή τεκμηρίωση. Αν υπήρξε λόγος ανάκλησης, πρέπει να διατυπωθεί καθαρά, με τρόπο που να επιτρέπει στους ερευνητές να κατανοήσουν την απόφαση. Αν δεν υπήρξε ουσιαστικός λόγος, η ανάκληση πρέπει να διορθωθεί.
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερο βάρος επειδή ο Πλανκ δεν είναι ένας τυχαίος επιστήμονας. Είναι κεντρική μορφή στην ιστορία της φυσικής. Αν ακόμη και τα δικά του κείμενα μπορούν να εξαφανιστούν αθόρυβα, τότε η ψηφιακή διατήρηση της επιστήμης χρειάζεται πολύ πιο προσεκτικούς μηχανισμούς.
Ένα μάθημα για την εποχή της ψηφιακής επιστήμης
Η υπόθεση των δύο ανακλήσεων του Μαξ Πλανκ λειτουργεί ως προειδοποίηση. Η ψηφιοποίηση της επιστημονικής βιβλιογραφίας υπόσχεται πρόσβαση, ταχύτητα και διατήρηση. Όμως, όταν συνδυάζεται με αυτοματοποιημένες αποφάσεις και ανεπαρκή ανθρώπινη εποπτεία, μπορεί να οδηγήσει και σε παραμορφώσεις.
Η επιστήμη δεν χρειάζεται μόνο εργαλεία εντοπισμού παρατυπιών. Χρειάζεται και ανθρώπους που να κατανοούν το περιεχόμενο, την εποχή, τις εκδοτικές συνήθειες και τη σημασία ενός κειμένου. Ιδίως όταν πρόκειται για ιστορικές εργασίες, η αλγοριθμική ακρίβεια δεν αρκεί.
Το παράδοξο είναι ότι οι ανακλήσεις δημιουργήθηκαν πιθανόν για να προστατεύσουν την ακεραιότητα της βιβλιογραφίας. Στην πράξη, όμως, μπορεί να πέτυχαν το αντίθετο: να έβλαψαν το ιστορικό αρχείο και να έθεσαν υπό αμφισβήτηση κείμενα που δεν φαίνεται να συνδέονται με επιστημονική παρατυπία.
Ο Πλανκ, το αρχείο και η ευθύνη των εκδοτών
Η περίπτωση του Μαξ Πλανκ θυμίζει ότι οι επιστημονικοί εκδότες δεν διαχειρίζονται απλώς αρχεία PDF. Διαχειρίζονται την ιστορία της γνώσης. Κάθε απόφαση απόσυρσης, σήμανσης ή διαγραφής έχει συνέπειες για το πώς θα διαβάσουν οι επόμενες γενιές την εξέλιξη της επιστήμης.
Αν η ανάκληση των άρθρων οφείλεται σε αλγοριθμικό σφάλμα, η διόρθωση πρέπει να είναι άμεση. Αν οφείλεται σε ανθρώπινη απόφαση, αυτή πρέπει να εξηγηθεί με διαφάνεια. Σε κάθε περίπτωση, η λευκή σελίδα δεν μπορεί να αποτελεί επαρκή απάντηση για κείμενα ιστορικής σημασίας.
Η υπόθεση δεν αφορά μόνο τον Πλανκ. Αφορά το μέλλον της επιστημονικής μνήμης σε μια εποχή όπου οι βάσεις δεδομένων και οι αλγόριθμοι καθορίζουν τι είναι ορατό, τι θεωρείται έγκυρο και τι κινδυνεύει να χαθεί.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Επτά εκατομμύρια χρόνια πίσω: ο πρόγονος που διχάζει την επιστήμη
ΜΙΤ: Αλγόριθμος ανιχνεύει τα κρούσματα κορωνοϊού από τον ήχο του βήχα
