Περισσότερες και εντονότερες πυρκαγιές, οικοσυστήματα που δεν θα θυμίζουν εκείνα του παρελθόντος, μετακίνηση φυτικών και ζωικών ειδών, περιορισμός της κτηνοτροφίας και αξιοποίηση γενετικών τεχνολογιών για τον έλεγχο επιβλαβών οργανισμών.
Αυτές είναι ορισμένες από τις πιθανές εικόνες του 2100 που εξετάζουν επιστήμονες του Πανεπιστημίου Macquarie της Αυστραλίας.
Η μελέτη, με τίτλο «Scenarios for ecosystems in the year 2100», δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Australian Journal of Botany. Οι ερευνητές δεν ισχυρίζονται ότι μπορούν να προβλέψουν με ακρίβεια το μέλλον. Δημιούργησαν διαφορετικά σενάρια, προκειμένου να εξετάσουν πώς μπορεί να αλληλεπιδράσουν η κλιματική αλλαγή, οι νέες τεχνολογίες τροφίμων και οι παρεμβάσεις στη βιολογία των ειδών.
Το βασικό τους συμπέρασμα είναι ότι η κλασική έννοια της προστασίας της φύσης —η προσπάθεια, δηλαδή, να παραμείνουν τα οικοσυστήματα όπως ήταν στο παρελθόν— ενδέχεται να γίνεται όλο και δυσκολότερη.
Μέχρι το τέλος του αιώνα, οι κοινωνίες πιθανόν να πρέπει να αποφασίσουν όχι μόνο ποια οικοσυστήματα μπορούν να διασωθούν, αλλά και ποια πρέπει να μετασχηματιστούν, να μετακινηθούν γεωγραφικά ή ακόμη και να σχεδιαστούν εκ νέου.
Δεν πρόκειται για βέβαιη πρόβλεψη
Παρά τον δυσοίωνο χαρακτήρα ορισμένων σεναρίων, η έρευνα δεν περιγράφει μία προκαθορισμένη πορεία για την ανθρωπότητα.
Η επιστημονική ομάδα εξέτασε ένα μέλλον στο οποίο η μέση παγκόσμια θερμοκρασία έχει αυξηθεί κατά περίπου 3 έως 4 βαθμούς Κελσίου σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα.
Πρόκειται για σενάριο πολύ υψηλής υπερθέρμανσης και όχι για ισχυρισμό ότι η συγκεκριμένη αύξηση είναι αναπόφευκτη.
Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν τέσσερα χαρακτηριστικά αυστραλιανά οικοσυστήματα ως παραδείγματα: αλπικά λιβάδια, υποτροπικό τροπικό δάσος και δύο διαφορετικούς τύπους δασικών εκτάσεων με ευκαλύπτους. Στόχος τους ήταν να εξετάσουν πώς διαφορετικές πιέσεις θα μπορούσαν να αλλάξουν τη βλάστηση, τη βιοποικιλότητα και τη χρήση της γης.
Παρότι η μελέτη επικεντρώνεται στην Αυστραλία, οι βασικές πιέσεις που περιγράφει —υψηλές θερμοκρασίες, ξηρασία, πυρκαγιές, εισβολικά είδη και αλλαγές στη γεωργία— αφορούν πολλές περιοχές του πλανήτη, μεταξύ των οποίων και η Μεσόγειος.
Ο πλανήτης των ακραίων πυρκαγιών
Ένα από τα ισχυρότερα κοινά στοιχεία των σεναρίων είναι η αύξηση του λεγόμενου «καιρού πυρκαγιάς».
Ο όρος περιγράφει τον συνδυασμό υψηλών θερμοκρασιών, χαμηλής υγρασίας, ξηρής βλάστησης και ισχυρών ανέμων που ευνοούν την εκδήλωση και την ταχύτατη εξάπλωση των πυρκαγιών.
Σε έναν θερμότερο κόσμο, τα διαστήματα ανάμεσα σε δύο μεγάλες πυρκαγιές μπορεί να γίνουν μικρότερα. Αυτό δεν αφήνει πάντοτε αρκετό χρόνο στα δάση και στα άλλα οικοσυστήματα να αναγεννηθούν.
Ορισμένες μορφές βλάστησης έχουν εξελιχθεί ώστε να αντέχουν ή ακόμη και να αξιοποιούν τη φωτιά. Άλλες, όπως αρκετά τροπικά και υποτροπικά δάση, εξαρτώνται από μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς έντονες πυρκαγιές.
Όσο συχνότερες γίνονται οι ακραίες πυρκαγιές, τόσο δυσκολότερο θα είναι να διατηρηθούν τα συγκεκριμένα οικοσυστήματα στην ιστορική τους μορφή, προειδοποιεί η ερευνητική ομάδα.
Όταν ένα δάσος δεν προλαβαίνει να αναγεννηθεί
Μία πυρκαγιά δεν καταστρέφει πάντοτε οριστικά ένα οικοσύστημα. Πολλά φυτά αναβλαστάνουν, ενώ ορισμένοι σπόροι ενεργοποιούνται από τη θερμότητα ή τον καπνό.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν οι πυρκαγιές επαναλαμβάνονται πριν τα δέντρα ενηλικιωθούν και παράγουν νέους σπόρους.
Σε αυτή την περίπτωση, η φυσική αναγέννηση μπορεί να αποτύχει. Το δάσος ενδέχεται σταδιακά να αντικατασταθεί από χαμηλότερη βλάστηση, θάμνους ή χόρτα που καίγονται ευκολότερα.
Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος: η πυρκαγιά αλλάζει τη βλάστηση και η νέα βλάστηση ευνοεί ακόμη περισσότερες πυρκαγιές.
Οι μεταβολές αυτές δεν επηρεάζουν μόνο τα φυτά. Μπορούν να αφαιρέσουν τροφή, καταφύγιο και περιοχές αναπαραγωγής από έντομα, πτηνά, θηλαστικά και άλλα είδη.
Είδη που θα πρέπει να μετακινηθούν
Σε έναν κόσμο θερμότερο κατά 3 ή 4 βαθμούς, πολλά είδη θα βρεθούν αντιμέτωπα με κλιματικές συνθήκες που δεν υπάρχουν σήμερα στις περιοχές όπου ζουν.
Ορισμένα μπορεί να προσαρμοστούν. Άλλα θα κινηθούν φυσικά προς ψυχρότερα γεωγραφικά πλάτη ή σε μεγαλύτερο υψόμετρο. Υπάρχουν, όμως, και είδη που δεν θα μπορούν να μετακινηθούν αρκετά γρήγορα.
Οι επιστήμονες εξετάζουν ήδη την έννοια της «υποβοηθούμενης μετανάστευσης»: τη σκόπιμη μεταφορά ενός είδους σε μια νέα περιοχή που αναμένεται να διαθέτει κατάλληλο κλίμα στο μέλλον.
Η επιλογή αυτή συνοδεύεται από σοβαρά διλήμματα. Ένα είδος που κινδυνεύει στον σημερινό του βιότοπο θα μπορούσε να επιβιώσει αλλού, αλλά είναι πιθανό να διαταράξει το οικοσύστημα στο οποίο θα μεταφερθεί.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι δεν υπάρχουν ακόμη επαρκή δεδομένα ώστε να γνωρίζουμε ποια είδη μπορούν να προσαρμοστούν χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση και ποια χρειάζονται ενεργή μετακίνηση.
Από την αποκατάσταση στη δημιουργία νέων οικοσυστημάτων
Η παραδοσιακή οικολογική αποκατάσταση έχει συνήθως ως στόχο την επαναφορά μιας περιοχής στην κατάσταση που βρισκόταν πριν από την ανθρώπινη επέμβαση ή μία φυσική καταστροφή.
Σε συνθήκες έντονης κλιματικής αλλαγής, ο στόχος αυτός μπορεί να μην είναι πάντοτε εφικτός.
Αν η θερμοκρασία, οι βροχοπτώσεις και η συχνότητα των πυρκαγιών έχουν αλλάξει οριστικά, η επαναφορά της ιστορικής βλάστησης ίσως οδηγεί σε ένα σύστημα που δεν μπορεί πλέον να επιβιώσει.
Οι επιστήμονες θέτουν, επομένως, ένα δύσκολο ερώτημα: πρέπει η επιτυχία της προστασίας της φύσης να μετριέται με βάση το πόσο ένα οικοσύστημα μοιάζει με το παρελθόν ή με βάση το κατά πόσο παραμένει λειτουργικό, ανθεκτικό και πλούσιο σε ζωή;
Σε ορισμένες περιοχές μπορεί να απαιτηθούν νέα μίγματα φυτών, περισσότερο ανθεκτικά στη ζέστη, στην ξηρασία ή στη φωτιά.
Το Future Ecosystems Research Network του Πανεπιστημίου Macquarie μελετά τέτοιες προσεγγίσεις, συνδυάζοντας την οικολογία με τεχνολογίες όπως η συνθετική βιολογία, τα συστήματα γενετικής διάδοσης και η ρομποτική πεδίου.
Η γονιδιακή επεξεργασία κατά των εισβολικών ειδών
Ένα ακόμη σενάριο αφορά την αξιοποίηση γενετικών τεχνολογιών για τον περιορισμό φυτών ή ζώων που προκαλούν εκτεταμένη οικολογική ζημιά.
Στην Αυστραλία, εισβολικά είδη όπως τα τρωκτικά, ορισμένα χόρτα και ο φρύνος του ζαχαροκάλαμου έχουν μεταβάλει οικοσυστήματα, εκτοπίσει αυτόχθονα είδη και προκαλέσει μεγάλες οικονομικές απώλειες.
Οι ερευνητές αναφέρονται ειδικά στο buffel grass, ένα εισαγόμενο χόρτο το οποίο μπορεί να αυξάνει την ποσότητα της καύσιμης ύλης και να μεταβάλλει τη συχνότητα και την ένταση των πυρκαγιών.
Μελλοντικά εργαλεία γονιδιακής τροποποίησης θα μπορούσαν να περιορίζουν την αναπαραγωγή ή την εξάπλωση τέτοιων οργανισμών, επιτρέποντας στα αυτόχθονα οικοσυστήματα να ανακάμψουν.
Τα μεγάλα βιοηθικά ερωτήματα
Η γενετική καταστολή ενός είδους δεν αποτελεί απλή τεχνική παρέμβαση.
Μία γενετική αλλαγή που σχεδιάζεται ώστε να εξαπλώνεται σε έναν πληθυσμό θα μπορούσε να περάσει γεωγραφικά σύνορα ή να προκαλέσει επιπτώσεις που δεν είχαν προβλεφθεί.
Ακόμη και ένα εισβολικό είδος μπορεί, μετά από πολλές δεκαετίες παρουσίας, να έχει ενταχθεί σε ένα νέο τροφικό πλέγμα. Η απότομη εξάλειψή του ενδέχεται να επηρεάσει άλλα ζώα που πλέον βασίζονται σε αυτό για τροφή.
Οι αποφάσεις αυτές θα απαιτούν αυστηρή αξιολόγηση κινδύνου, διεθνείς κανόνες, μακροχρόνια παρακολούθηση και συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν θα είναι μόνο αν η ανθρωπότητα μπορεί να τροποποιήσει έναν πληθυσμό, αλλά και αν έχει το δικαίωμα, τη γνώση και την ικανότητα να ελέγξει τις συνέπειες.
Εργαστηριακό κρέας αντί για τεράστια κοπάδια
Η μελέτη εξετάζει επίσης ένα εντελώς διαφορετικό σενάριο: τη μεγάλη μείωση της παραδοσιακής κτηνοτροφίας λόγω της ανάπτυξης κρέατος και γαλακτοκομικών προϊόντων χωρίς εκτροφή και σφαγή ζώων.
Το καλλιεργημένο κρέας παράγεται από ζωικά κύτταρα που αναπτύσσονται σε ελεγχόμενο περιβάλλον. Παράλληλα, η ζύμωση ακριβείας μπορεί να χρησιμοποιεί μικροοργανισμούς για την παραγωγή πρωτεϊνών παρόμοιων με εκείνες του γάλακτος.
Εφόσον οι τεχνολογίες αυτές αποκτήσουν οικονομική ανταγωνιστικότητα και γίνουν ευρέως αποδεκτές από τους καταναλωτές, θα μπορούσαν να περιορίσουν τον αριθμό των βοοειδών και των αιγοπροβάτων.
Αυτό θα άλλαζε ριζικά τη χρήση τεράστιων εκτάσεων που σήμερα αξιοποιούνται για βόσκηση ή για την παραγωγή ζωοτροφών.
Οι επιστήμονες σημειώνουν ότι η απελευθέρωση γεωργικής γης θα μπορούσε να δημιουργήσει ευκαιρίες για αποκατάσταση οικοσυστημάτων ή για εγκατάσταση νέων, περισσότερο ανθεκτικών στη φωτιά φυτικών κοινοτήτων.
Δεν είναι βέβαιο ότι η γη θα επιστρέψει στη φύση
Η μείωση της κτηνοτροφίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως αποκατάσταση της βιοποικιλότητας.
Η γη που δεν θα απαιτείται πλέον για βόσκηση μπορεί να αξιοποιηθεί για αστική επέκταση, ενεργειακές υποδομές, άλλες καλλιέργειες ή βιομηχανικές δραστηριότητες.
Ακόμη και όταν επιλεγεί η οικολογική αποκατάσταση, οι περιοχές μπορεί να έχουν υποστεί διάβρωση, απώλεια γονιμότητας, εισβολή ξενικών ειδών ή αλλαγές στη διαθεσιμότητα νερού.
Η μετάβαση από την παραδοσιακή κτηνοτροφία θα έχει επίσης κοινωνικό και οικονομικό κόστος για αγροτικές κοινότητες, εργαζομένους και παραγωγούς.
Η τεχνολογική εξέλιξη, επομένως, δεν καθορίζει από μόνη της το περιβαλλοντικό αποτέλεσμα. Καθοριστική θα είναι η πολιτική για τη γη και η επιλογή του τρόπου με τον οποίο θα χρησιμοποιηθούν οι εκτάσεις που ενδεχομένως θα απελευθερωθούν.
Τρόφιμα που παράγονται χωρίς χωράφια
Η κυτταρική γεωργία δεν περιορίζεται στο κρέας και στο γάλα.
Ερευνητικές ομάδες και εταιρείες εξετάζουν την παραγωγή συστατικών καφέ, κακάο και άλλων προϊόντων μέσα από κυτταρικές καλλιέργειες ή ζύμωση.
Οι τεχνολογίες αυτές παρουσιάζονται ως πιθανές λύσεις για προϊόντα των οποίων οι παραδοσιακές καλλιέργειες πιέζονται από την αύξηση της θερμοκρασίας, την ξηρασία, τις ασθένειες και την αποψίλωση των δασών.
Η μαζική εφαρμογή τους δεν είναι δεδομένη. Θα εξαρτηθεί από το κόστος ενέργειας, την κλιμάκωση της παραγωγής, τη νομοθεσία, την ασφάλεια των τροφίμων και την αποδοχή των καταναλωτών.
Επομένως, το εργαστηριακό τρόφιμο αποτελεί μία πιθανότητα του 2100 και όχι βέβαιη αντικατάσταση της γεωργίας.
Ποια φύση θα αποφασίσουμε να προστατεύσουμε;
Η πιο δύσκολη πρόβλεψη της μελέτης δεν αφορά κάποια συγκεκριμένη τεχνολογία.
Αφορά την αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη φύση.
Όταν ένα οικοσύστημα δεν μπορεί πλέον να επιβιώσει στις νέες κλιματικές συνθήκες, οι διαχειριστές θα πρέπει να επιλέξουν ανάμεσα σε διαφορετικές λύσεις:
- να προσπαθήσουν να διατηρήσουν την ιστορική του μορφή,
- να μετακινήσουν ορισμένα είδη,
- να επιτρέψουν τη φυσική του μεταμόρφωση,
- να δημιουργήσουν ένα νέο οικοσύστημα,
- ή να δώσουν προτεραιότητα σε άλλες χρήσεις γης.
Οι αποφάσεις αυτές δεν θα είναι αποκλειστικά επιστημονικές. Θα περιλαμβάνουν πολιτικές, οικονομικές, πολιτισμικές και ηθικές επιλογές.
Δεν μπορεί να προστατευθεί κάθε είδος με το ίδιο κόστος ούτε να αποκατασταθεί κάθε περιοχή στην αρχική της κατάσταση.
Τι σημαίνει ένα σενάριο θέρμανσης κατά 4°C
Μία αύξηση της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας κατά 4 βαθμούς δεν σημαίνει ότι κάθε περιοχή θα θερμανθεί ακριβώς κατά το ίδιο ποσό.
Οι χερσαίες περιοχές συνήθως θερμαίνονται περισσότερο από τους ωκεανούς, ενώ οι ακραίες θερμοκρασίες μπορούν να αυξηθούν ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο.
Οι συνέπειες θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν πολύ συχνότερους καύσωνες, μεγαλύτερες περιόδους ξηρασίας σε ορισμένες περιοχές, ισχυρότερες βροχοπτώσεις και πλημμύρες σε άλλες, καθώς και μεταβολές στη διαθεσιμότητα νερού και στη γεωργική παραγωγή.
Η ακριβής έκταση των αλλαγών θα εξαρτηθεί από τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, τις πολιτικές που θα εφαρμοστούν και την ικανότητα των κοινωνιών να προσαρμοστούν.
Μπορεί να αποφευχθεί το δυσμενέστερο μέλλον
Τα σενάρια των επιστημόνων δεν έχουν στόχο να παρουσιάσουν το 2100 ως αναπόφευκτη οικολογική καταστροφή.
Αντίθετα, επιχειρούν να δείξουν πόσο διαφορετικές μπορεί να είναι οι συνέπειες ανάλογα με τις αποφάσεις των επόμενων δεκαετιών.
Νεότερη ανάλυση του οργανισμού Climate Analytics εκτιμά ότι, για να διατηρηθεί η πιθανότητα περιορισμού της υπερθέρμανσης στον 1,5°C, η παγκόσμια χρήση ορυκτών καυσίμων θα πρέπει να μειωθεί περίπου στο μισό έως το 2035 και να έχει σχεδόν καταργηθεί έως το 2070.
Οι στόχοι αυτοί προϋποθέτουν ταχεία ανάπτυξη καθαρής ενέργειας, εξηλεκτρισμό των μεταφορών και της βιομηχανίας, ενεργειακή αποδοτικότητα και περιορισμό των εκπομπών μεθανίου.
Η διαφορά ανάμεσα σε έναν κόσμο που θα θερμανθεί κατά 1,5 ή 2 βαθμούς και σε έναν κόσμο των 4 βαθμών δεν είναι απλώς αριθμητική. Μεταφράζεται σε πολύ διαφορετικό επίπεδο κινδύνου για τις πόλεις, τα δάση, τη γεωργία, τα αποθέματα νερού και τη δημόσια υγεία.
Το πραγματικό μήνυμα για το 2100
Η εικόνα που περιγράφουν οι ερευνητές δεν είναι μόνο σκοτεινή.
Οι νέες τεχνολογίες μπορούν να δημιουργήσουν δυνατότητες που σήμερα δεν υπάρχουν: αποτελεσματικότερο έλεγχο των εισβολικών ειδών, παραγωγή τροφίμων με μικρότερη χρήση γης και σχεδιασμό οικοσυστημάτων περισσότερο ανθεκτικών στην ξηρασία και στις πυρκαγιές.
Κάθε νέα δυνατότητα συνοδεύεται, όμως, από νέους κινδύνους.
Η γονιδιακή επεξεργασία μπορεί να προστατεύσει αυτόχθονα είδη, αλλά μπορεί επίσης να προκαλέσει μη αναστρέψιμες οικολογικές συνέπειες. Το καλλιεργημένο κρέας μπορεί να απελευθερώσει εκτάσεις, χωρίς να εγγυάται ότι αυτές θα επιστρέψουν στη φύση. Η μετακίνηση ειδών μπορεί να αποτρέψει μία εξαφάνιση, αλλά να διαταράξει ένα άλλο οικοσύστημα.
Το 2100 δεν θα διαμορφωθεί μόνο από τη θερμοκρασία και την τεχνολογία. Θα διαμορφωθεί από τις πολιτικές επιλογές σχετικά με το ποια φύση θέλουμε, ποιο κόστος είμαστε διατεθειμένοι να αναλάβουμε και πόσο γρήγορα θα περιορίσουμε τις αιτίες της κλιματικής κρίσης.
Κάντε like στη σελίδα μας στο facebook για να μαθαίνετε όλα τα νέα
Διαβάστε επίσης
Το οξυγόνο της Γης εξαντλείται: Πόσος χρόνος ζωής απομένει στον πλανήτη
Καμπανάκι για νέο παγκόσμιο ρεκόρ ζέστης στον πλανήτη
